Assos

Behramkale'deki andezit tepenin en üstünde, Midilli Boğazı'ndan uzaktan seçilen bir Dor tapınağı yükselir. Assos, Çanakkale'nin Ayvacık ilçesinde, Biga Yarımadası'nın (Troas) güneybatı ucunda, Edremit Körfezi'ne bakan sönmüş bir volkanın tepesinde ve yamaçlarında kurulmuştur. Andezit işlenmesi zor ama çok dayanıklı bir taştır; yapıların büyük bölümü bu yüzden ayakta kalmıştır. Tepenin en yüksek noktasında Athena Tapınağı bulunur.

Konum

Ören yeri Ayvacık'ın yaklaşık 17 km güneyinde, deniz düzeyinden yaklaşık 235 metre yükseklikte bir tepededir. Yukarıdan kuzeyde Tuzla Çayı vadisi, güneyde Midilli Boğazı ve Lesbos görülür. Adres olarak Behramkale Köyü verilir. Giriş saatleri ve ücretler için resmî müze sayfasına bakın; Müzekart T.C. vatandaşları için geçerlidir.

Kentin geçmişi

Kuruluşu çoğunlukla Lesbos'taki Methymna'dan gelen yerleşimcilere, yaklaşık M.Ö. 7. yüzyıla bağlanır. Yine de yeni araştırmalar tepenin Tunç Çağı'ndan beri kullanıldığını gösteriyor. Hitit metinlerindeki Assuwa ile İlyada'da geçen Pedasos da Assos ile özdeşleştirilir.

M.Ö. 6. yüzyılda Lidya'ya bağlanan Assos, Kyros Lidya'yı yıkınca Pers İmparatorluğu'na katıldı. M.Ö. 5. yüzyılda Atina Birliği üyesiydi; M.Ö. 4. yüzyıl başında yeniden Pers denetimine girdiği sanılıyor. Kentin altın çağı bu yüzyıldır. M.Ö. 365'te bankacı Eubulos'un yönetimindeki Assos, Pers komutanı Autophradates ile Karya satrapı Mausolos'un birleşik kuşatmasına dayandı. Yaklaşık M.Ö. 350'de Eubulos'un eski kölesi, Platon'un Akademisi öğrencisi Hermias yönetimi aldı.

Hermias, Akademi'deki eski arkadaşlarını (Aristoteles, Ksenokrates, Kallisthenes ve Theophrastos) kente çağırıp bir felsefe okulu kurdurdu. Platon M.Ö. 347'de ölünce Aristoteles Assos'a geldi ve üç yıl kaldı. Hermias'ın yeğeni Pythias'la evlendi, burada hayvanları ve canlıları gözlemledi; Politika'ya da muhtemelen bu kentte başladı. Assos M.Ö. 345'te yeniden Perslerin eline geçti, M.Ö. 334'te Büyük İskender'in zaferiyle kurtuldu. Sonra Selevkosların, ardından Bergama Krallığı'nın yönetimine girdi; M.Ö. 133'te Roma'ya geçti.

Aziz Pavlus kenti M.S. 56-57'de ziyaret etti. Assos, Batı Anadolu'da erken Hıristiyanlaşan kentlerdendir ve 5. ile 14. yüzyıl arasındaki piskoposluk listelerinde yer alır. Bizans çağında Machram adını taşıdı; Behram adının bundan türediği düşünülür. Türkler kenti 14. yüzyıl başında aldı, liman 18. yüzyıla dek çalışmayı sürdürdü.

Yapılar

Athena Tapınağı

Akropolün doğu ucundaki tapınak, kentin koruyucu tanrıçası Athena'ya adanmıştır ve yaklaşık M.Ö. 540-530'a tarihlenir. Planı peripterostur; yani çevresi sütun sırasıyla kuşatılmıştır, burada 6x13 sütundan oluşur. Akropolün kayalarından kesilen andezit bloklarla yapılmıştır. Arkaik çağ Anadolu'sunun bilinen tek Dor düzenli tapınağıdır; üstelik Dor düzeni, İyon tarzı bir frizle ve alışılmadık süslemelerle birleşir. Epistylion (sütunların taşıdığı yatay kiriş) ile metoplarda sfenks, aslan, yaban domuzu ve kentaur kabartmaları, Herakles'in kentaurlarla savaşı gibi sahneler görülür. Bu bezemelerin bir kısmı bugün Paris, Boston, İstanbul ve Çanakkale müzelerindedir.

Surlar

Alt teraslardaki kenti saran sur 3100 metre uzunluğundadır, korunmuş yüksekliği 12 metreye ulaşır ve 8 kule ile desteklenir. M.Ö. 6. ile 3. yüzyıllar arasında yapılmıştır. Ana kapılar doğu ve batıdan gelen yollara açılır.

Agora, bouleuterion ve gymnasion

Kent merkezi, erken Helenistik dönemde bilinçli bir plana göre düzenlenmiştir. Agoranın düz zemini kuzeyde konglomera kayanın kesilmesiyle, güneyde çok yüksek bir teras duvarıyla elde edildi. Kuzeyde iki, güneyde dört katlı birer stoa (sütunlu galeri) uzanır; güney stoanın alt katları sarnıç ve depo olarak kullanıldı. Agoranın ucunda M.Ö. 4. yüzyıl sonunda kurulan kare planlı bir bouleuterion, yani kent meclisi binası vardır. Aynı terasta, agora ile batı kapısı arasında büyük bir gymnasion durur. Erken Bizans döneminde kuzey sütunlu yolu kullanan Hıristiyan topluluğu mozaik zeminli bir kilise yaptı.

Tiyatro

Tiyatro agoranın güneyinde, Ege'ye bakan bir yamaçtadır; konglomera kaya basamaklar hâlinde kesilerek oluşturulmuştur. M.Ö. 4. yüzyıl sonuna tarihlenir ve at nalı planıyla tipik bir Helen tiyatrosudur.

Nekropol ve lahitler

Doğu ve batı kapılarına giden yolların iki yanı mezarlık olarak kullanıldı; en erken mezarlar M.Ö. 7. yüzyıl ortasına iner. Batı nekropolünde anıtsal mezarlar, lahitler ve temenos duvarıyla çevrili aile mezarları vardır. Helenistik ve Roma çağlarında Assos, Akdeniz dünyasına sattığı lahitlerle ünlüydü. Bunlara insan yiyen lahit denirdi; Plinius, içindeki cesedin kırk gün içinde dişler dışında tamamen yok olduğunu yazar.

Kazı çalışmaları

C. Texier alanı 1835'te kısaca inceledi. İlk kapsamlı kazıyı Amerikan Arkeoloji Enstitüsü 1881-1883 arasında J. T. Clarke yönetiminde, F. H. Bacon ve R. Koldewey'in katılımıyla yürüttü; sonuçlar 1921'de yayımlandı. Çalışmalar mimariye ve büyük kamu yapılarına odaklandı, batı nekropolünde de kazı yapıldı.

Yaklaşık yüz yıllık aradan sonra kazılar 1981'de İstanbul Üniversitesi'nden Ümit Serdaroğlu yönetiminde bir Türk heyetiyle yeniden başladı. Ağırlık batı nekropolündeydi; Athena Tapınağı çevresinde ve güney yamaçtaki konut teraslarında sondaj yapıldı, tapınakta restorasyon gerçekleştirildi. 2006'dan beri Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nden Nurettin Arslan ve ekibi çalışmayı sürdürüyor.

Koruma ve UNESCO durumu

Assos, 2017'de iii, iv ve vi ölçütleriyle UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alındı; yani Dünya Miras Listesi'ne girmeye aday gösterilebilecek yerler arasındadır, ama henüz listede değildir. Alan 1982'de 1. derece arkeolojik sit olarak tescillendi, Behramkale köyü ise Tarihî Kentsel Sit kapsamındadır; koruma planı hazırlık aşamasındadır. Osmanlı döneminde ve sonrasında antik kentin üzerine yapılaşılmaması, özgünlüğün büyük ölçüde korunmasını sağlamıştır.

Ziyaret

Ören yerinde Athena Tapınağı, agora, bouleuterion, tiyatro, nekropol ve surlar gezilebilir. Behramkale köyünde Murat Hüdavendigâr Camii ile Tuzla Çayı üzerindeki Osmanlı köprüsü de görülebilir. Güncel saat ve ücret bilgisi için resmî müze sayfasına bakın.