Klazomenai

Urla İskele'de bir tarlanın ortasında, depo odaları ve iki kuyusuyla birlikte duran bir zeytinyağı atölyesi var. Yaklaşık 2600 yıl önce çalışmış; Anadolu'da bilinen en eski örnek olduğu için 2004-2005'te bulunduğu yerde yeniden kuruldu. Atölyenin çevresindeki toprak, İzmir Körfezi'nin ortasında, Urla-Çeşme yarımadasının kuzey kıyısında kurulmuş bir İon kentine, on iki İon kentinden biri olan Klazomenai'ye aittir.

Kentin toprakları

Klazomenai yalnızca kıyıdaki bir yerleşimden ibaret değildi. Toprakları doğuda Smyrna yakınlarına kadar uzanıyordu; Balçova'daki Agamemnon Kaplıcaları çevresinde bilinen Apollon tapınağı da bu sınırların içinde sayılır. Batıda Erythrai ile komşuluk Hypokremnos (İçmeler) dolaylarından geçiyor, Gülbahçe Köyü büyük olasılıkla kentin batı ucunu oluşturuyordu. Güneyde sınır Sığacık Körfezi'ne dayanırdı. Kent, körfezin iki yakasına bakan geniş bir tarım ve kıyı ülkesinin merkeziydi.

Tarihçe

Limantepe'den Demir Çağı'na

Kentin çekirdeği bugün Limantepe denen mevkidir ve buradaki ilk iskân yaklaşık MÖ 4000'e iner. Erken Tunç Çağı'nın sonlarında, yaklaşık MÖ 2500-2200 arasında topluluk aşağı kentini korumak için at nalı biçimli bir bastion ve bir sur ördü. Bastion sekiz metreden uzun, altı metreden geniştir; hemen batısında kayaya oyulmuş, üstte yaklaşık 3,8 metre açıklığında bir savunma hendeği uzanır.

Ardından uzun bir sessizlik geldi. Erken Demir Çağı'nda aynı zemin önce seramik fırınına, sonra MÖ 10. yüzyıl sonundan MÖ 7. yüzyıl ortasına kadar mezarlığa dönüştü. Gömülerin çoğu küplere konmuş bebek ve çocuk mezarlarıdır; buluntular arasında çıplak bir kadın biçiminde işlenmiş, büyük olasılıkla doğudan gelmiş bir kemik makyaj kaşığı da var. Yaşayanlar o sıralarda apsisli ve dikdörtgen planlı evlerde oturuyor, MÖ 7. yüzyılda kentlerini bir sur duvarıyla çeviriyordu.

Pers egemenliği, zeytinyağı ve ada kenti

MÖ 546 dolaylarında Pers işgali kentin yükselişini kesti. Halkın yakın köylere ve adalara sığındığı düşünülüyor; yaklaşık yirmi yıl sonra, MÖ 525-520 dolaylarında eski kent alanlarına dönüldü. Pers yönetiminin ılımlı havası MÖ 6. yüzyılın son çeyreğinde yeniden refah getirdi: zeytinyağı işlikleri çoğaldı, yerleşim genişledi. MÖ 499'da patlayan İon İsyanı'ndan sonra, MÖ 5. yüzyıl başından itibaren kent Karantina Adası'nda bir ada kenti olarak sürdü.

Kent içinde görüş ve çıkar ayrılıkları derinleşti. MÖ 4. yüzyılın ilk yarısında Atina'yı desteklemeyen bir grup yurttaş anakaraya, Limantepe'ye geçip Khyton adında, ızgara planlı yeni bir kent kurdu. Khyton uzun yaşamadı; MÖ 350 dolaylarında terk edildi. Klazomenaililer bundan sonra anakarayı yalnızca tarım için kullandı, evlerini Karantina Adası'nda tuttu.

Öne çıkan yapılar

Zeytinyağı işliği

Klazomenai'yi Anadolu arkeolojisinde ayrı kılan, İskele'deki Hamdi Balaban tarlasında çıkan bu atölyedir. Geç MÖ 7. ve MÖ 6. yüzyıllarda çevresi konutlardan uzak tutulmuş bir üretim kuşağıydı; zeytinyağının yanında demir eritme tesisleri de aynı kuşakta çalışıyordu.

Arkaik sur ve kapı

İşliğin yanında Arkaik dönemin savunma düzeni izlenebilir. MÖ 7. yüzyılın başında örülmeye başlanan sur kentin batı sınırını çizdi ve düzenli kent planının da başlangıcı oldu. Surun önünde taştan eğimli bir set, yani glasis yer alır; aynı çözüm Orta Anadolu'daki Demir Çağı kentlerinde de görülür. Derin koridorlu kapı MÖ 6. yüzyılın sonlarında eklendi ve büyük olasılıkla Dareios döneminin görece güvenli ortamıyla ilgilidir. Sur yükselince eski mezarlık kullanımdan kalktı; ölüler artık surun dışındaki ayrı mezarlıklara gömülüyordu.

Kazı çalışmaları

Burada ilk bilimsel kazıyı 1921-1922'de Yunan arkeolog G. P. Oikonomos yaptı. 1979 ve 1980 çalışmalarının ardından 1981'de Güven Bakır başkanlığında düzenli kazılara geçildi; 2007'den beri kazıyı Prof. Dr. Yaşar E. Ersoy yönetiyor. En verimli yıllar 2005-2011 arası oldu: Arkaik sur çizgisi, altındaki Tunç Çağı savunması ve ikisi arasında kalan Demir Çağı kullanımları bu sezonlarda açığa çıktı.

Ziyaret

Kazı alanı Urla'nın İskele semtindedir. Açık havada en yalın anlatan yer zeytinyağı işliği: kayaya bağlı bir üretim düzeni ve çevresinde körfez. Çalışma düzeni ve giriş koşulları zaman zaman değiştiği için yola çıkmadan önce resmî bağlantıdan güncel bilgiye bakın.