Efes

Efes, İzmir'in yaklaşık 70 km güneyinde, Selçuk ilçesinin hemen bitişiğinde yer alan antik bir kenttir. Kaystros (Küçük Menderes) ırmağının denize açıldığı haliçte kurulan yerleşimler, kıyı çekildikçe batıya kaymıştır. Bakanlığın tanıtım metni Efes'i, antik dünyanın yedi harikasından biri sayılan Artemis Tapınağı'nın kenti olarak öne çıkarır.

Celsus Kütüphanesi, Büyük Tiyatro, Kuretler Caddesi ve Yamaç Evler başlıca duraklardır; Ayasuluk Tepesi ile Artemision alanı aynı UNESCO mülkünün parçalarıdır. Mülk 2015'te Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.

Konum ve ulaşım

Bakanlık posta adresini Efes Harabeleri, 35920 Selçuk/İzmir olarak yazar. Aday gösterme dosyasına göre kent, Samos Adası'nın biraz kuzeyinde, Ege kıyısındadır. Helenistik-Roma kent merkezi Bülbüldağ ile Panayırdağ arasındaki vadiye oturur; büyük ölçüde kazılmış bu merkez yaklaşık 1,4 km²'dir. Yanında dolmuş bir liman havzası ve 1,5 km'den uzun bir liman kanalı uzanır.

Bakanlık sayfasına göre aşağı ve yukarı kapılar yaklaşık üç kilometre arayla durur; Yamaç Evler sınırların içindedir, ama ayrı girişi vardır. Ziyaretçilerin çoğu Kuretler ve Mermer caddelerinden geçen ana güzergâhı izler (ICOMOS).

Denizin bugün kentten kilometrelerce uzak olması Kaystros'un taşıdığı alüvyondan kaynaklanır. ICOMOS, 17. yüzyılda denizin 5 km daha çekildiğini yazar; aday gösterme dosyası aynı 5 km'yi 20. yüzyıl için verir. Dosya sekiz ayrı liman alanı sayar.

Tarihçe

Efes'in en eski izleri kentin 200 m güneydoğusundaki Çukuriçi Höyük'tedir. Orada M.Ö. 7. binyıla (geç Neolitik, erken Kalkolitik) ait, taş temelli kerpiç evler beş yapı evresiyle kazılmıştır; halk hayvan besler, Melos'tan getirtilen obsidyenle alet yapardı. Dosya yerleşimin en az 8.200 yıllık olduğunu söyler; höyük yaklaşık M.Ö. 2500'e dek kullanılmıştır. 2012'de bulunan, biri M.Ö. 5. binyıla, öbürü 3. binyılın başına ait iki mermer kadın idolü, dosyaya göre Batı Anadolu'nun bilinen en eski insan biçimli heykelcikleridir.

Çukuriçi terk edilince iskân Ayasuluk Tepesi'ne geçti; Orta Tunç Çağı seramikleri bunu gösterir. Hitit belgelerinde ve Mısır metinlerinde Arzawa ülkesinde Apasa adlı bir kent anılır; ICOMOS ve dosya Efes adının bu addan geldiğini düşünür. Kıyıdaki Artemis kutsal alanında M.Ö. 8. yüzyıldan geç antik çağa uzanan bir tapınak ve türbe dizisi saptanmıştır; UNESCO alanın en geç M.Ö. 2. binyılda kurulduğunu yazar. Yunan göçü dosyaya göre M.Ö. 1000 dolayında başlamıştır; Bakanlığın İngilizce sayfası Yunan kolonizasyonunu yaklaşık M.Ö. 700'e koyar. İyonya kentleri Efes'in önderliğinde bir birlik kurdu.

Lidya Kralı Kroisos kenti M.Ö. 560'ta ele geçirdi; yerleşim, dosyaya göre bu baskıyla Artemis Tapınağı'nın çevresine taştı. Efes, İyonya ayaklanmasına katılmayıp M.Ö. 470'e dek Pers'in sadık ortağı kaldı. M.Ö. 356'da tapınağı yangın yıktı; yeniden inşa İskender'in ziyaretinde sürüyordu (ICOMOS bu ziyareti 323'e, dosya 334'e koyar).

İskender'in generallerinden Lysimakhos M.Ö. 300 dolaylarında yeni Efes'i iki dağ arasındaki vadide kurdu; eski yerleşim Artemision çevresinde kaldı. Kent ızgara planlıydı, 9 km'yi aşan bir surla çevrilmişti ve batıda yeni bir limana kavuştu; ICOMOS surla çevrili alanı 2,5 km² olarak verir. Anlatıya göre Efesliler eski kentten ayrılmak istemeyince Lysimakhos fırtınalı bir günde kanalizasyonu tıkatıp evleri oturulmaz kıldı. Kent karısının adıyla Arsinoeia diye anıldı; M.Ö. 281'deki ölümünden sonra eski adına döndü.

M.Ö. 188'deki Magnesia Savaşı'ndan sonra Efes Bergama Krallığı'na bağlandı; II. Attalos'un daralttığı liman havzası tortulaşmayı hızlandırdı. UNESCO Küçük Asya'nın Roma'ya katılışını M.Ö. 133'e koyar; dosya ise Roma'nın Attalos'un vasiyetinden yararlanarak eyaleti M.Ö. 129'da kurduğunu yazar. İki kaynağa göre de Efes yeni Asia eyaletinin başkenti oldu.

Kaynaklarda 2. yüzyıl için yaklaşık 200 bin nüfustan söz edilir. M.Ö. 88'de halk Mithridates'i destekledi, Sulla'nın ordusu kenti ele geçirdi. Bugünkü yapıların çoğu Augustus'tan sonraya aittir; Bakanlığın İngilizce sayfası Prytaneion'u, stadyumu ve yeni su yollarını Augustus ve Tiberius'a, odeonu ve Celsus Kütüphanesi'ni Pax Romana dönemine bağlar.

Hıristiyanlık da kentte yayıldı. Pavlus Efes'te kaldı; Elçilerin İşleri'ne göre Artemis heykelciği yapan gümüşçüler satışlarının düşeceğinden korkup ayaklandı. Pavlus'un arkadaşı Timotheos ilk piskopos oldu ve 96'da öldürüldü; Yuhanna'nın 1. yüzyılın ikinci yarısında burada öldüğü kaydedilir. 2. yüzyıl kentin en parlak çağıydı: varlıklı aileler anıt bağışladı, Domitianus ve Hadrianus için iki imparatorluk tapınağı kuruldu; 166'da lejyonlarla gelen veba ağır kayıplara yol açtı.

3. yüzyıl yıkım getirdi: ICOMOS veba, istila ve depremi sayar; dosya 260'lı yıllarda bir Got saldırısını ve büyük bir depremi anar. İmparator Theodosius Artemision'u M.S. 381'de kapattı; yapı sonraki yüzyıllarda taş ocağı gibi kullanıldı. Efes'te 431'de üçüncü Ekümenik Konsil, 449'da ise haydut konsili adıyla anılan bir konsil daha toplandı. 6. yüzyılda Justinianos ve Theodora Aziz Yuhanna Bazilikası'nı yeniden kurdu. 7. yüzyıldaki Arap akınlarından sonra kent batıya kaydı, limanın dolmasıyla ağırlık yeniden Ayasuluk'a geçti; dosya yerleşimin 14. yüzyıla dek sürdüğüne dair kanıtların arttığını yazar.

Kenti 1304'te Türkler aldı. Aydınoğulları döneminde Ayasuluk 1348'den 1390'a dek beyliğin başkenti oldu ve İsa Bey Camii 1375'te tamamlandı. Osmanlılar kenti 1425'te aldı (dosyanın ek planı Aydınoğulları'nın sonunu 1426 verir). 17. yüzyılda yerleşim yıkıntıydı: dosya yalnızca yüz kadar kişinin yaşadığını, sıtmanın yaygın olduğunu söyler.

Önemli kişiler ve olaylar

Kleopatra'nın kız kardeşi IV. Arsinoe, Artemision'un sığınma hakkından yararlanıp Efes'e geldi ve orada öldü. Celsus Kütüphanesi, Senatör Tiberius Iulius Celsus Polemaeanus adına oğlu Gaius Iulius Aquila tarafından yaptırıldı. Tiberius Claudius Aristion'un ailesi Nymphaeum Traiani'nin arkasına gömüldü; sofist Flavius Damianus Artemision'a giden tören yolunun üstünü örttürdü. Felsefede Herakleitos'tan 12. yüzyıldaki Nikephoros Blemmydes'e uzanan bir çizgi Efes'le anılır; hekimler Rufus ile Soranus'un jinekoloji yazıları sonraki çağlarda etkili olmuştur.

Öne çıkan yapılar

Artemis Tapınağı (Artemision)

Bakanlık Artemision'u antik dünyanın yedi harikasından biri olarak anar; UNESCO ve ICOMOS da böyle der. Kent merkezinin yaklaşık 1,5 km doğusundaki kutsal alanda M.Ö. 560 dolaylarında Kroisos'a atfedilen, yaklaşık 60 m genişlikte ilk büyük mermer dipteros yükselmeye başladı; figürlü sütunlarının bir bölümü bugün Britanya Müzesi'ndedir. M.Ö. 356 yangınından sonra aynı yere 125 m uzunluğunda, 72 m genişliğinde, 127 sütunlu yeni bir tapınak yapıldı; sütunların 36'sı kabartmalıydı ve birini Skopas'ın yaptığı söylenir.

Bugün çok az şey ayaktadır. ICOMOS ve dosyaya göre görülebilenler döşemeli altar alanı ile tek bir yeniden dikilmiş sütundur; sütun, mimar Anton Bammer'in Avusturya kübist sanatı olarak tasarladığı, birbirine uymayan sütun parçalarından kurulmuştur. Tapınağın taşları Aziz Yuhanna Bazilikası'na ve 14. yüzyıldaki İsa Bey Camii'ne devşirilmiştir.

Celsus Kütüphanesi

Bakanlık yapıyı M.S. 2. yüzyıla tarihler ve İskenderiye ile Bergama'nın ardından antik çağın önemli kütüphanelerinden biri sayar. Dosyanın yönetim planı eki M.S. 100-110 arasını verir: Gaius Iulius Aquila yapıyı babasına adamıştır ve bina aynı zamanda mezar odasının üzerinde yükselen bir heroondur. Kitap tomarları iki katta saklanırdı; Celsus'un lahdi yerindedir, ama mezar soyulmuştur. Yapı yaklaşık 270'teki bir depremle yıkıldı, yeniden kurulmadı; cephenin kalıntısı geç antik çağda bir sokak çeşmesinin arka duvarı oldu. Cephe 1970-78 arasında anastylosis ile yeniden dikildi.

Kuretler Caddesi, Mermer Cadde ve Arkadiane

Kuretler Caddesi Devlet Agorası ile Celsus Kütüphanesi arasında uzanan, ızgara düzenine uymayan eski bir tören yoludur; genişliği 6,80-10 m, iki yanındaki gölgeli yürüyüş holleri 3,50-4,50 m'dir. Flavius döneminde mermerle döşenmiştir. Mermer Cadde Büyük Tiyatro'ya iner; tiyatro ile limanı birleştiren Arkadiane İmparator Arkadios'un (395-408) adını taşır ve 528 m uzunluğundadır.

Hadrian Tapınağı

Küçük ve süslü tapınak, Efeslilere, Efes Artemisi'ne ve İmparator Hadrianus'a yönelik özel bir bağıştı. Dosyaya göre işlevi hâlâ belirsizdir; Artemis alaylarında bir durak olabilir. Cephedeki kabartmalar kentin iki kuruluş efsanesini gösterir; anastylosis 1957-58'de yapılmıştır. Yönetim planı eki, yakındaki 18 m yüksekliğindeki Hadrian Kapısı'nı Anadolu'nun en yüksek kapıları arasında sayar.

Büyük Tiyatro ve Odeon

Panayırdağ yamacındaki Büyük Tiyatro'nun çekirdeği M.Ö. 3. yüzyıldandır; Roma çağında genişletilerek Anadolu'nun en büyüğü olmuştur. Bakanlık ve dosya yaklaşık 25 bin seyirciden söz eder, yönetim planı eki 30 bin der. Tiyatro gladyatör oyunlarına ve halk meclisine ev sahipliği yapmış, gümüşçülerin ayaklanması burada geçmiştir; bugünkü görünümü geç Roma onarımlarından gelir. Odeon Bakanlığa göre yaklaşık 1800 kişiliktir; yazıta göre 2. yüzyıl ortasına tarihlenir ve 1908'de tümüyle açılmıştır.

Devlet Agorası ve Prytaneion

Yukarı kentin yönetim merkezi olan Devlet Agorası Helenistik dönemde kurulup Augustus zamanında yeniden yapıldı. Steskal ile Ladstätter'e göre Prytaneion M.Ö. son on yıl içinde, Augustus döneminde kuruldu; 1170 m²'lik yapıda İyon düzeninde 14 sütunlu bir ön avlu ile Dor düzeninde bir ön galeri vardır. 13,47 x 13,41 m'lik Hestia Salonu'nda 100-120 kişilik oturma sıraları yer alırdı. Kuretler Derneği burada her yıl Artemis ile Apollon'un doğumunu canlandıran Ortygia törenlerini hazırlardı. Yapı 358 ve 368 depremlerinin ardından terk edilmiş olabilir; I. Theodosius'un 391/392 yasağıyla kutsal ateş sönmüştür. Yapıyı Hestia Boulaia'nın tapınağı diye yorumlayan F. Miltner'dir (1955-56).

Yamaç Evler

Üç terasa kurulu Roma konutlarından Teras Evi 2, olağanüstü korunmuşluğuyla türünün en önemli örnekleri arasında sayılır; yaklaşık 4.000 m²'lik bir insula olup 400-600 m² arsalı altı konuttan oluşur. Peristil avluları, duvar resimleri, mozaikleri ve mermer kaplamalarıyla Roma Asya'sının üst sınıf ev yaşamını yansıtır; 6 numaralı birimin 178 m²'lik Mermer Salonu konuk ağırlamak için kullanılırdı (birim, Dionysos rahibi C. Flavius Furius Aptus'a atfedilir). Resim ve mozaikler müzeye taşınmayıp yerinde bırakılmış, ICOMOS'a göre alan 2000'de yeni bir çelik çatıyla örtülmüştür. M.S. 280'deki ani yıkım evlerin son halini korumuştur.

Serapeion

M.S. 2. yüzyıl ortasında yapılan Serapeion'un cephe bloklarının hemen tamamı korunmuştur: sekiz Korinth başlıklı sütun yüksek bir merdivenin üzerinde yükselir, kapı ve silme Proikonnesos mermerindendir, mahya yüksekliği 23 m'dir. Geç antik çağda kiliseye çevrilmiş; basamaklara kazınan, gagasında yılan taşıyan leylek bu dönüşümün simgesidir.

Stadyum ve liman

Stadyum 3 hektardan büyüktür ve Nero döneminde anıtsal biçim almış olabilir. Altıgen liman havzası gemi barınakları ve depolarla çevriliydi; kanalın iki yanında mezar caddesi uzanırdı.

Meryem Kilisesi ve Hıristiyan yapılar

Bakanlığa göre Meryem'in İsa'nın annesi sayıldığı 431 konsili, Meryem Kilisesi'nde toplanmıştır. Dosyaya göre kilise Hadrian'a adanan imparatorluk tapınağının güney ucundaki bir salonda başlamış, 6. yüzyılda yaklaşık 145 m'lik bir bazilikaya dönüşmüştür; yönetim planı eki yapının 431'den sonra kurulduğunu belirten araştırmalara da değinir. Panayırdağ'ın batı yamacındaki Yedi Uyurlar Mağarası'nda 3. yüzyıla ait bir mezar yapısı ve Theodosius II döneminde (5. yüzyıl başı) iki kilise bulunur.

Ayasuluk Tepesi

Aziz Yuhanna Bazilikası, havarinin mezarı üzerindeki daha eski kilisenin yerine Justinianos (527-565) döneminde yapılan, altı kubbeli, haç planlı bir yapıdır; ölçüsü 110 x 130 m verilir. 1304'ten sonra kısmen camiye çevrilmiş, 1365-1370 arasında bir depremle yıkılmıştır. İsa Bey Camii'nin 1375'te tamamlandığı yazıtından anlaşılır; mimarı Şamlı'nın oğlu Ali'dir, ölçüsü 51 x 57 m'dir ve Şam Emevi Camii'nden esinlenmiştir.

Meryem'in Evi

Ören yerinin yaklaşık 7 km uzağındaki kubbeli, haç planlı kapel, Alman rahibe Katharina Emmerick'in görümlerine dayanılarak aranmış, dosyaya göre 1891'de bulunmuştur. 15 Ağustos'ta hacıların uğradığı bu yapı kentteki Meryem Kilisesi'nden ayrı bir yerdir; ICOMOS bileşenin bütünlük açısından yetersiz olduğunu belirtmiştir.

Kazı çalışmaları

İngiliz mühendis John Turtle Wood Artemision'u British Museum adına arayıp 1869'da buldu; bulgular azdı, destek kesildi. Otto Benndorf 1893'te Viyana'dan kazı önerdi; Avusturya Arkeoloji Enstitüsü (ÖAI) 1898'de, ilk işi Efes kazıları olmak üzere kuruldu. Savaş yılları kesintiye yol açtı. Franz Miltner 1950'lerin ortasından geniş kazı ve anastylosis dönemini başlattı; Yamaç Evler araştırmaları 1969'da Hermann Vetters ile başladı. 1980'lerin ortasından sonra kazılar bölündü, 1995'ten itibaren yayın ve tahribatsız araştırma ağır bastı; 2012'deki on bir aylık sezonda 18 ülkeden 161 bilim insanı çalıştı. Bakanlık kazı geçmişini yaklaşık 125, ICOMOS yaklaşık 150 yıl olarak verir; ICOMOS yayımlanmış kazı kayıtlarının 1906-2010 aralığında olduğunu da belirtir. Çukuriçi Höyük'ü ÖAI kazmıştır.

Buluntular ve müzeler

Efes Müzesi Selçuk'tadır; ICOMOS burada ören yerinin anıtsal ve figürlü heykellerinin ve buluntuların sergilendiğini, tanrıça saygısının tarih öncesinden Hıristiyanlığa uzanışının anlatıldığını yazar. Bakanlık sayfası Efes Deneyim Müzesi'ni de anar; ICOMOS ayrıca kent geçmişini anlatan bir Hafıza Müzesi'nden söz eder. Kazı buluntularının bir bölümü 1906'ya kadar Viyana'ya götürülmüş, sonra hepsi Türkiye'de kalmıştır. Artemision sütunlarının bir kısmı Britanya Müzesi'ndedir; Zulüm Kapısı kabartmaları Woburn Abbey'e götürülmüştür.

Mitoloji ve antik yazarlar

Kentin kuruluşuna ilişkin iki efsane vardır: birincisinde kenti Amazonlar, ikincisinde Atina Kralı Kodros'un oğlu Androklos kurar; Androklos'a yeri bir balık ve bir yaban domuzu gösterir. Artemis Ephesia'nın tahtadan, gerçek giysi ve takılarla süslenen kült heykeli, iki yanında geyik bulunan, giysisi arı ve efsanevi hayvanlarla bezeli bir figür olarak tarif edilir. Tapınağı M.Ö. 356'da Herostratos yaktı. Pausanias, her kentin ve her insanın Artemis Ephesia'yı tüm tanrılardan çok onurlandırdığını yazar; Elçilerin İşleri'ne göre kalabalık iki saat boyunca Artemis'in büyüklüğünü haykırdı. Yedi Uyurlar efsanesinde, Decius zulmü sırasında mağaraya kapanan yedi genç Theodosius II döneminde uyanır.

UNESCO ve koruma

Dünya Mirası Komitesi Efes'i 2015'te (iii), (iv) ve (vi) ölçütleriyle listeye aldı (ref. 1018). ICOMOS yalnızca (iii) ve (iv)'ü, Meryem'in Evi çıkarılması koşuluyla önermiş; (i), (ii) ve (vi)'yı kanıtlanmamış bulmuştu. Aday gösterme 2001'de yönetim planı nedeniyle ertelenmişti. Mülk 662,62 ha, tampon bölge 1.246,3 ha olarak kayıtlıdır. Koruma, 2863 sayılı Kanun çerçevesinde İzmir Bölge Koruma Kurulu kararlarıyla sağlanır; Çukuriçi Höyük 29 Mayıs 2002 tarihli 10702 sayılı kararla, antik kent 1991'de birinci derece arkeolojik sit olarak korunur.

Antik kent, Artemision, Aziz Yuhanna Bazilikası ve Ayasuluk Kalesi devlete aittir; İsa Bey Camii, iki hamam ve Tribün Vakıflar Genel Müdürlüğü'nündür. Mülk sınırları içinde yaşayan yoktur; tampon bölgede antik kente bitişik alanda yaklaşık 2000, Ayasuluk yamacında ve Artemision güneyinde yaklaşık 500'er, geri kalanında yaklaşık 2000 kişi yaşar. ICOMOS başlıca tehditleri çevresel etkiler ve turizm olarak görür: iki dağ arasındaki eğim erozyona yol açar, Artemision'da yer altı suyu yükselir, deprem ve orman yangını riski vardır, kruvaziyer otobüsleri yönetimin sorunudur. 2012-2017 yönetim planı taslağı 11 Eylül 2014'te onaylanmıştır.

Ziyaret

Bakanlık sayfasına göre T.C. vatandaşları için Müzekart geçerlidir. Açılış saatleri ve ücretler için resmi sayfaya bakın. Aynı sayfa Selçuk'un Şirince köyünü de önerir: 1923 nüfus mübadelesinden sonra mübadillerle iskân edilen köy bağcılık, şarapçılık ve zeytincilikle bilinir. Yakındaki duraklar arasında Ayasuluk Kalesi, Aziz Yuhanna örenyeri ve Efes Müzesi de sayılır.