Milet

Bir zamanlar denizle iç içe olan Milet'in limanlarından bugün geriye sazlıklar ve kışın sular altında kalan çukurluklar kalmıştır. Oysa Arkaik Dönem'de (MÖ 8.-6. yüzyıl) Ege dünyasının en güçlü kentlerinden biriydi: 80'den fazla koloninin adı buradan çıktı, İyonya'nın başkenti (Ioniae caput) sayılırdı. Aydın'ın Didim ilçesine bağlı Balat köyü sınırlarında, Büyük Menderes Nehri'nin denize döküldüğü yerde kurulmuş bu kent, antik Yunan biliminin ve felsefesinin başladığı Milet ekolünün de yurdudur.

Bugün kalıntılar, Bafa Gölü'nün yakınında alüvyonla dolmuş bir ovada durur. Yarımadanın üç tepesi, Kaletepe, Humeitepe ve Kalabaktepe, eskiden Latmos Körfezi'nin ortasında adaydı; kente savunma avantajını bu coğrafya veriyordu.

Konum ve ulaşım

Ören yeri Balat köyü sınırlarındadır; adres olarak Balat Mahallesi, Milet Sokak bilinir. Giriş saatleri, ücretler ve Milet Müzesi koşulları değişebileceğinden güncel bilgi için resmi sayfaya bakın. Müzekart, T.C. vatandaşları için geçerlidir.

Tarihçe

Milet'in tarihi yazılı belgelerin çok ötesine uzanır. İlk arkeolojik izler Kalkolitik Dönem'e (bakır-taş çağı) aittir; en erken yapılar Athena Tapınağı yakınındaki düz bir tepede bulunmuş, Geç Kalkolitik'ten Miken dönemi sonuna kadar sekiz Tunç Çağı evresi belgelenmiştir. MÖ 14. yüzyıl sonunda Hititler yerleşimi ele geçirdi, MÖ 1200 dolayında ikinci kez aldı ve kente Milawanda dedi.

Kuruluş efsaneleri birbirinden farklıdır. Pausanias iki rivayet aktarır: Minos'tan kaçan Miletos'un Girit ordusuyla gelişi ya da Kodros'un oğlu Neleus'un kenti kurması. Eski anlatılarda Giritli göçmenler, Minos'un kardeşi Sarpedon önderliğinde bir Karya yerleşiminin üzerine yerleşir; İyonyalı kolonistlerin gelişi ise MÖ 11. yüzyıla yerleştirilir.

Arkaik Dönem'de kent ekonomik ve askerî açıdan çok güçlüydü. Miletli yöneticiler Histiaios ve Aristagoras MÖ 499'da Pers egemenliğine karşı İyonya ayaklanmasını başlattı, ama kent MÖ 494'te yenildi. Herodotos kentin yerle bir olduğunu ve halkının köle edildiğini yazar; yıkımın gerçek boyutu bugün tartışmalıdır, yine de bu olay Milet'in üstünlüğünün kırıldığı dönüm noktası sayılır. Arkaik akropol Pers istilasından sonra terk edildi ve Helenistik kent Aslanlı Liman ile tiyatro çevresinde yeniden şekillendi.

MÖ 5. yüzyılda Milet, Attika-Delos Deniz Birliği'ne ağır vergi ödedi. Büyük İskender kenti MÖ 334'te aldı; ondan sonra Milet büyük ölçüde bağımsız kaldı. Bu bağımsızlık, Pergamon krallığının Roma'ya bırakıldığı MÖ 133'te bitti ve kent Asia eyaletine katıldı. Roma döneminde Helenistik kentin boyutu ve biçimi korundu, ama imar etkinliği belirgin biçimde arttı. Kentte Yahudi ve Hıristiyan cemaatleri de yaşıyordu.

Büyük Menderes'in taşıdığı alüvyon MS 3. ve 4. yüzyıldan itibaren Latmos Körfezi'ni ve kentin limanlarını doldurmaya başladı; Milet önemli bir liman olma özelliğini yitirdi. MS 3. yüzyıl ortasında Got saldırıları yüzünden surlar yenilendi. 6. yüzyıldan itibaren kent bir başpiskoposluk merkeziydi. 7. yüzyılda Pers ve Arap saldırıları kenti küçülmeye ve yeni bir surla çevrilmeye zorladı. Bizans döneminde kent, kolay savunulan tiyatro kalesine ve ayakta duran saray kalıntılarına gönderme yapan Palatia adını aldı; Balat adı bu addan türedi.

Türkler 13. yüzyılda Palatia'yı aldı. Menteşe Beyliği döneminde kent, küçük ama ticari bağlantıları geniş bir nehir limanıydı ve Venedik konsolosunu barındırıyordu. Orhan Bey 1261'den sonra burada adına para bastırdı; 1424'te II. Murad'ın Menteşe Beyliği'ni almasıyla kent Osmanlı yönetimine girdi. Balat köyü uzun süre antik surların içinde yaşadı; 1955'teki büyük depremden sonra yaklaşık 1,5 km güneydeki bugünkü yerine taşındı ve antik kent boşaldı.

Öne çıkan yapılar

Şehir merkezi, Aslanlı Liman ve Kutsal Yol

Kentin dinî, ekonomik ve sosyal merkezi, Aslanlı Liman'a bağlanan bulvar ve pazarlarla belirlenir. Kuzeyde Delphinion, doğuda hamam ve gymnasion topluluğu, güneyde meşhur Agora Kapısı, batıda ise meclis binası yer alır. Roma imparatorluk döneminde binaların önüne İon Salonu gibi sütunlu salonlar eklendi, güneydoğuya çok katlı cepheli bir Nymphaion (çeşme yapısı) kuruldu.

Delphinion'dan Apollon için yapılan yıllık şenliğin alayı çıkardı. Güneydeki Kutsal Kapı'dan başlayan yaklaşık 16 km'lik Kutsal Yol, kenti Didyma'daki Apollon tapınağına bağlıyordu. Traianus döneminde yol genişletildi ve yazıtlı mermer levhalarla döşendi.

Roma dönemi yapıları

Roma çağının öne çıkan kamu yapıları arasında iki hamam (Faustina ve Humeitepe), Capito Hamamı, tiyatro, liman anıtı ile liman kapısı, gymnasion, Güney Agora kapısı, batı agora, stadyum ve depolar sayılır. Güney kentte kazılan Güney Şehir Hamamları yaklaşık 27 x 24 m kenar uzunluğunda, 640 m² kadar bir komplekstir; MS 1. yüzyıl sonu ya da 2. yüzyıl başında kurulmuş, sonra Faustina Hamamı'ndan ve iki kiliseden (Aziz Mikhael, Büyük Kilise) alınan devşirme taşlarla çifte hamama çevrilmiştir.

Kaletepe ve tiyatro kalesi

Antik tiyatro Kaletepe'nin güneybatı yamacındadır; tepeye adını veren yapı, tiyatronun üstündeki geç Bizans kalesidir (MS 11-13. yüzyıl). Kaletepe'deki kazılar Geometrik ve Arkaik buluntuları, ardından Helenistik ve Roma dönemi ev bloklarını ve mozaikli konutları ortaya çıkardı. Tepede doğuya bakan mihraplı küçük bir cami ve bir türbe de vardır.

Humeitepe, Kalabaktepe ve Artemis Kithone tapınağı

Kentin en kuzeyindeki Humeitepe, Tunç Çağı'nda hâlâ bir adaydı; Geometrik-Arkaik dönemde yarımadanın kuzeydoğu mahmuzunu oluşturdu. Klasik dönemden beri yerleşimin parçası olduğu Demeter Kutsal Alanı'ndan anlaşılır; iki hamam kompleksi, sur ve doğu limanında bir kapı araştırılmıştır.

Arkaik Milet'in merkezi Kalabaktepe'ydi: Herodotos'un İyonya'nın incisi dediği kentin yerleşim çekirdeği buradaydı. Doğu terasta yaklaşık 11 x 19 m ölçüsünde bir Arkaik tapınağın temelleri bulunmuş, adak bronz kasesi yüzünden Artemis Kithone tapınağı denmiştir. Kalabaktepe yerleşimi MÖ 494'te Persler tarafından yıkıldı.

Bizans ve Türk dönemi kalıntıları

Yüzeyde Doğu Roma Hamamı, Doğu Roma Kilisesi ve Aziz Mikhael Kilisesi ile Türk dönemine ait kervansaray, tekke, hamamlar, Kırk Merdivenli Camii ve İlyas Bey Camii ve Külliyesi görülür.

Kazı çalışmaları

Milet'teki ilk kazı 1873'te bir Fransız ekibi tarafından tiyatroda yapıldı; amaç sanat eseri çıkarmaktı ve altı heykel Louvre'a bağışlandı. 1899'dan itibaren Theodor Wiegand başkanlığında, Alman İmparatoru'nun mali desteğiyle büyük ölçekli kazılar başladı; buluntuların yarısı sözleşmeyle Berlin Müzesi'ne verildi. Çalışma I. Dünya Savaşı'yla sona erdi. 1955'te Gerhard Kleiner yönetiminde yeniden başlayan kazılar Arkaik kenti ve Miken yerleşimini araştırdı.

1975-1988 arasında Wolfgang Müller-Wiener çalışmayı genişletti; Helenistik kutsal alanlar kazıldı ve tarih öncesi yerleşim bulundu. Volkmar von Graeve 1990'dan itibaren Arkaik Milet'e, özellikle Kalabaktepe ve Zeytintepe'ye odaklandı. Kiel Üniversitesi ekibi 1990'larda jeofizikle kentin neredeyse tamamının sokak ve insula (yapı adası) düzenini ortaya koydu. Wolf-Dietrich Niemeier'in projesi, Hitit belgelerindeki Milawanda'nın Geç Tunç Çağı Milet'iyle özdeş olduğuna dair kanıtları güçlendirdi. 2012-2016 arasında Philipp Niewöhner Bizans dönemini inceledi. Kazı 2018'den beri Hamburg Üniversitesi desteğiyle Christof Berns tarafından yürütülür.

Mitoloji ve antik yazarlar

Pausanias, Kodros'un oğulları Neleus ile Medon'un taht kavgasını ve Neleus'un kenti kurmasını anlatır. Milet ekolünün düşünürleri antik Yunan biliminin yolunu açtı: Anaksimenes varoluşu açıklamaya çalıştı, Anaksimandros tanrılara dayanmayan evrensel yasaları taşa kazıttı, Hekataios coğrafyada öne çıkıp ilk dünya haritasını çizdi, Thales ise Mısır'dan sonra güneş tutulmalarını hesaplamayı öğrendi. Bir efsaneye göre Hera, Milet yakınında bir hayıt çalısının altında doğmuştur.

Doğal çevre

Milet eskiden Latmos Körfezi'ne uzanan bir yarımadadaydı; Kaletepe, Humeitepe ve Kalabaktepe'nin eski adaları kente savunma avantajı sağlıyordu. Menderes Deltası 1994'ten beri doğa koruma alanıdır; kışın antik kentin bir bölümü sular altında kalır.

Ziyaret

Gezide tiyatro, Aslanlı Liman çevresi, Faustina Hamamı, İlyas Bey Camii ve Milet Müzesi öne çıkar. Güncel bilgi için resmi Milet sayfasına bakın.