Didim Apollon Tapınağı (Didyma)

Didyma'daki Apollon Tapınağı'nın tam ortasında çatı yoktu. İçerideki geniş avlunun üstü gökyüzüne açıktı, zemini taşla döşenmemişti; avluda kutsal bir su kaynağı ile naiskos denen, tapınağın içindeki küçük bir tapınak yer alırdı. Bu alışılmadık düzen, yapının sıradan bir tanrı evi değil, önemli bir kehanet merkezi olmasından doğmuştu.

Didyma, Aydın'ın Didim ilçesinde, antik Miletos'un yakınındadır. Antik kayıtlarda Branchidai ve Ioustinianopolis adlarıyla da geçer. Buradaki tapınak, İon üslubunda yapılmış dünyanın en büyük üçüncü tapınağı sayılır ve antik çağdan günümüze en iyi korunmuş örnekler arasındadır.

Konum ve çevre

Ören yeri Didim'de, Hisar Mahallesi'nde, tapınağın hemen yanındaki alandadır. Müzekart yalnızca T.C. vatandaşları için geçerlidir; saat ve ücretler zaman zaman değiştiğinden güncel bilgi için resmi müze sayfasına bakmak gerekir. Çevrede de görülecek yerler var: kuş gözlemcileri Bafa Gölü kıyılarına gider; Dilek Yarımadası Millî Parkı, Menderes Deltası, Karina ve Kazıklı koyları ise bölgenin doğal güzellikleri arasında anılır.

Tarihçe

Bugün kalıntıları görülen yapıdan önce burada başka bir tapınak vardı. MÖ 6. yüzyıla tarihlenen bu Arkaik tapınak, Herodotos'un da andığı, döneminde çok ünlü bir yapıydı. MÖ 5. yüzyılın başında Persler onu tahrip etti. Temelleri hâlâ orta avluda görülebilir.

Ardından çok daha büyük bir tapınağa girişildi. Helenistik Dönem'de, MÖ 4. yüzyılda başlayan bu inşaat kesintilerle beş yüzyıl sürdü ve yine de bitirilemedi. Bu yüzden ayakta kalan duvarlarda, işin farklı aşamalarda durduğu zamanlardan kalma bloklar yan yana durur. İnşaatın ilerleyişini yıl yıl kaydeden yapı raporu yazıtları da günümüze ulaşmıştır; bunlar bir antik şantiyenin nasıl yürüdüğüne dair nadir bir belge sunar.

Hristiyanlık çağında avludaki Helenistik naiskos MS 5. ya da 6. yüzyılda sökülüp yerine bir bazilika kuruldu. Bir deprem tapınağı olduğu gibi bu bazilikayı da büyük ölçüde harap etti.

Öne çıkan yapılar ve izler

Apollon Tapınağı

Dış cepheyi çift sıra sütun çevrelediği için plan tipi dipteros diye adlandırılır. Kutsal pınarın yeri bugün kesin olarak belirlenemiyor. Tapınak alanını çevreleyen koruma duvarı ve bazı mimari öğelerin düzenlenmesi ise ilk kazılar sırasında yapılmıştır; bu öğeler bu yüzden özgün niteliğini yitirmiştir.

Medusa

Tapınağın koruyucusu olarak Medusa anılır. Stheno, Euryale ve Medusa, yılan saçlı, korkunç yüzlü ve bakışıyla insanı taşa çeviren üç Gorgon kardeştir; aralarında yalnızca Medusa ölümlüdür. Gorgon sözcüğü Eski Yunanca korkunç anlamındaki gorgos sözcüğünden gelir. Medusa başı Yunan dünyasında kalkanlarda, zırhlarda, yapılarda ve tapınaklarda koruyucu bir simge olarak işlenirdi.

Kutsal Yol

Miletos'tan Didyma'ya giden Kutsal Yol, Milet Yarımadası araştırmalarının uzun süredir odağındadır; yolun keşfi William Gell'in 1812'deki çalışmasına uzanır. Traianus Dönemi'nde döşenmiş cadde ile tapınağın kuzeyi arasında kalan kesimin güzergâhı ise hâlâ belirsizdir. Bu bölüm 2010'da ve 2013-2015 arasında modern yolda yapılan kazılarla araştırıldı; 2013'ten beri de yeni bir araştırma projesi sürüyor.

Kazı çalışmaları

Alman arkeolog Theodor Wiegand yönetimindeki Berlin Kraliyet Prusya Müzeleri ekibi tapınağı 1906-1913 arasında kazdı. Tapınak devasa bir yıkıntı yığınının altında kalmıştı; ortaya çıkarılırken Arkaik tapınaktan birkaç mimari ve heykel parçası da bulundu. Yapı bu çalışmalarla tamamen gün ışığına çıktı, kısmen yeniden ayağa kaldırıldı. 1915/1916'da avluda bir Bizans kilisesinin kalıntısı altında Arkaik tapınağın adyton temelleri (iç kutsal bölümün temelleri) bulundu.

Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI) 1960'larda kazıyı yeniden başlattı. 2003-2019 arasındaki projede Arkaik tapınağa ve sunağına ait yaklaşık 600 mimari ve yapı heykeli parçası kataloglandı, fotoğraflandı ve çizildi. Bugün Helenistik tapınağın yapım aşamalarını inceleyen ve yapı raporlarını yeniden yayımlayan bir çalışma sürüyor.

Ziyaret

Didyma, Miletos ile birlikte gezilebilecek kadar yakındır. Güncel saat, ücret ve Müzekart koşulları için resmi müze sayfasına bakın.