Bergama (Pergamon)

Pergamon'un tiyatrosu, 10.000 kişilik oturma sırasını neredeyse dikine bir yamaca yaslar. Bu tiyatro, İzmir'in kuzeyinde Bakırçay Ovası'nın üzerine yükselen Kale Tepesi'ndeki kentin karakterini özetler: Helenistik mimarlar zorlu topografyayı terasalarla evcilleştirdi, saraylar, tapınaklar ve kütüphane tepeye basamak basamak dizildi. Kent saldırılara ve yıkımlara rağmen hiçbir zaman terk edilmedi; stratejik konumu onu sürekli iskânlı kıldı. 2014'te Pergamon ve Çok Katmanlı Kültürel Peyzajı adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.

Attalos hanedanının başkenti olarak bilimde, sanatta ve siyasette öne çıkan kent, MÖ 133'ten sonra Roma'nın Asya eyaletinin merkezi oldu. Bizans ve Osmanlı katmanları da bugünkü Bergama'nın dokusunda okunur; UNESCO, alanın değerini büyük ölçüde bu üst üste binmeye bağlar.

Konum ve ulaşım

Akropol, Bergama'nın Kurtuluş Mahallesi'nde, Akropol Yolu üzerindedir. Tepeye 1935'te araç yolu açıldı; dik yamaçtaki çığ riski yüzünden 2010'da Kale Tepesi'nin doğu yamacına teleferik de yapıldı. Saatler, ücretler ve rehberlik için resmi sayfaya bakın. Müzekart, T.C. vatandaşları için geçerlidir.

Tarihçe

Bakırçay havzasında tarih öncesine uzanan yerleşim izleri vardır; Pergamon'un kurulduğu tepede ise MÖ 7., 6. ve 5. yüzyıllara işaret eden buluntular çıkmıştır. Eski bir Makedon subayı olan Philetairos, yaklaşık MÖ 283-263 arasında ilk Helenistik kenti kurdu; krallık yaklaşık 150 yıl boyunca güçlü bir siyasi, ekonomik ve kültürel merkez olarak ayakta kaldı. Athena Tapınağı ve kentin hemen dışında kalan Demeter Kutsal Alanı bu ilk evrenin yapılarıdır.

I. Attalos döneminde (MÖ 241-197) Pergamon Roma'nın müttefiki oldu; Galatlardan alınan Kybele kült taşının Roma'ya götürülmesi bu yakınlığın sembolüdür. Su hatları da bu sıralarda döşendi. II. Eumenes döneminde (MÖ 197-159) surlar akropolün altındaki güney alanını içine alacak biçimde genişledi; Büyük Sunak, aşağı agora, gymnasion ve kütüphane gibi büyük yapılar bu dönemde ortaya çıktı. Roma desteği kenti Selevkos saldırılarına karşı ayakta tuttu.

III. Attalos'un vasiyeti uyarınca Pergamon MÖ 133 dolayında Roma'ya geçti ve Asya eyaletinin başkenti oldu. Romalılar Helenistik yapıları korudu, üstüne kültür merkezi ve imparator kültü işlevini ekledi. Bu dönemde Asklepion Kutsal Alanı, Roma Tiyatrosu, en büyük Roma amfitiyatrolarından biri, büyük bir su kemeri, Trajan Tapınağı ve Serapeum gibi yapılar kuruldu ya da geliştirildi. Augustus, Traianus, Hadrianus ve Caracalla kültleri kenti canlı tuttu; 5. yüzyılda depremler gerilemeyi hızlandırdı.

Bizans döneminde ticaret yolları ve siyasi merkezler Ege'den kuzeybatı Anadolu'ya, özellikle İstanbul'a kayınca Pergamon orta büyüklükte bir kente dönüştü, ama Yedi Kilise'den birinin bulunduğu yer olarak dinî ağırlığını korudu. 7.-8. yüzyıllardaki Arap akınları surların yeniden yapılmasını gerektirdi; taşlar depremde yıkılan anıtlardan, en çok da Büyük Sunak'tan söküldü. Kent 14. yüzyıl başında Menteşe Beyliği topraklarına katıldı ve yaklaşık 1345'te Osmanlı egemenliğine girdi; araya kısa bir Timur dönemi ve II. Murad zamanında yeniden fetih de girdi. Osmanlılar camiler, hamamlar, köprüler, hanlar, bedestenler, arastalar ve su sistemleri ekleyerek Roma ve Bizans katmanlarının üstünde yeni bir kent kurdu.

Öne çıkan yapılar

Akropol ve Athena Tapınağı

Kent yukarı ve aşağı kent diye ikiye ayrılır. Yukarı kentte peristilli (sütunlu avlulu) planlı, zengin bezemeli kral sarayları, Dor düzenindeki Athena Tapınağı ve Traianus ile Hadrianus'un kolosal heykellerinin durduğu Trajan Tapınağı yer alır. Athena Tapınağı'nın çevresiyle Pergamon heykel okulunun yarattığı Galat heykelleri anılır. Trajan Tapınağı'nda en kapsamlı onarım 1979'dan itibaren yapıldı; bir Alman ekip 1976-1996 arasında tapınağı kısmen yeniden ayağa kaldırdı.

Kütüphane

Kütüphane, 200 bin ciltlik koleksiyonuyla antik dünyanın en önemli kütüphanesi sayılır. Eserler, Pergamonluların bulduğu yeni yazı gereci bergama kâğıdına, yani parşömene yazılmıştı; raflarda hem rulolar hem her iki yüzü yazılı kitaplar (kodeksler) dururdu. Bu rakamın, Antonius'un koleksiyonu MÖ 41-40'ta Kleopatra'ya armağan ettiği zamana ait olabileceği düşünülür. Parşömen üretimi UNESCO'nun da öne çıkardığı bir Pergamon geleneğidir.

Zeus (Büyük) Sunağı

Kentin mimari programının en dikkat çekici eseri Zeus Sunağı'dır; II. Eumenes'in Galatlara karşı kazandığı zaferlerin ardından yaptırıldığı kabul edilir. Dış yüzündeki kabartma gruplarında Zeus ve Athena, Apollon, Artemis ve Leto, Helios, Eos, Selene, Nyx, Eris ve başka tanrılar savaşır. Kabartmalar bugün Berlin'dedir; Alman heyetinin ilk kazısı da bu frizlerin bulunmasına dayanır.

Tiyatro ve Dionysos Tapınağı

Dik yamaca konmuş, 10.000 kişilik tiyatro, hareketli sahne yapısıyla Dionysos Tapınağı'na mimari olarak bağlanır; UNESCO onu olağanüstü dik bir yapı olarak anar. Yukarı kentteki bu kamusal ve dinî topluluk, hanedanın tanrısı Dionysos'a adanmıştı.

Su hattı ve surlar

Kale tepesinin suyu, Madra Dağı'ndaki kaynaklardan, onlarca kilometre öteden geliyordu. 900 m yükseklikten inen yüksek basınçlı hat 240 bin toprak künkle döşenmişti ve Helenistik mühendisliğin en çarpıcı işlerinden biridir. Kentin II. Eumenes döneminde, çevresi yaklaşık 4 km'ye varan sur dışına doğru büyüdüğü de bilinir.

Aşağı kent, Asklepion ve Kızıl Avlu

Aşağı kent daha çok sosyal yapılara ayrılmıştı: Hera ve Demeter'e adanmış alanlar, Helenistik çağın en geniş gymnasionlarından biri, aşağı agora, konutlar ve dükkânlar burada sıralanırdı. Asklepion, hekim Galenos döneminde gelişti; kendi tiyatrosu, Zeus-Asklepios tapınağı, kutsal çeşmesi ve dairesel bir tedavi yapısı vardı, kutsal bir yolla Kale Tepesi'ne bağlanıyordu. MS 2. yüzyılda şifa arayan hacıların ünlü merkezi oldu; UNESCO kaynağının hâlâ aktığını yazar.

Kızıl Avlu, Roma'nın Mısır tanrısı için yaptığı Serapeum'un içine 4. yüzyıldan sonra Aziz Yuhanna Kilisesi olarak yerleştirilmiştir. Kuzey rotondası sinagog olarak, sonra yaklaşık 600 yıl cami olarak kullanılmıştır. Yapının altındaki Roma dönemi platform ve tüneller bugün de kullanılmaktadır.

Kybele Kutsal Alanı ve tümülüsler

Kapıkaya'daki Kybele Kutsal Alanı kayaya oyulmuş, kırsal nitelikli bir kutsal alandır; Arkaik dönemden kalma bir mağara MÖ 282-263 arasında bu alana dönüştürüldü ve buradan Kale Tepesi'ndeki Athena Tapınağı görülür. Seri mülkün öbür parçaları arasında Yığma Tepe (çapı 158 m, yüksekliği 35 m), Çifte Tümülüsler ve diğer Attalos dönemi höyükleri vardır. MÖ 3. yüzyıldan itibaren kenti bir halka gibi saran bu mezar höyükleri, Pergamon'un Bakırçay Ovası üzerindeki hâkimiyet iddiasını gösterir.

Kazı çalışmaları

İlk araştırmaları, 1865'te Bizans surunun içinde Zeus Sunağı'nın yüksek kabartmalarının bulunması başlattı. Sistematik kazı, mühendis Carl Humann'ın Berlin Kraliyet Müzesi adına 1878'de başlattığı çalışmayla başladı; kazıyı Alexander Conze yönetti, kabartmalar Osmanlı izniyle Berlin'e taşındı. Humann ve Conze dönemi 1878-86'yı kapsar. Kentin tamamını açmayı hedefleyen işi 1900-1911 arasında, Atina'daki Alman Arkeoloji Enstitüsü'nün yöneticisi Wilhelm Dörpfeld sürdürdü; güney kapı, aşağı agora, Attalos Evi, gymnasion ve Demeter Kutsal Alanı bu yıllarda açıldı.

Birkaç yıllık aradan sonra Theodor Wiegand 1927'de çalışmayı yeniden başlattı ve akropol, Asklepion ile Kızıl Avlu üzerinde yoğunlaştı. İkinci Dünya Savaşı kazıyı kesti; Erich Boehringer 1957'de devam etti ve 1968'e dek Asklepion'u inceledi. Wolfgang Radt 1971-2005 arasında konut mahallesine odaklandı; Helenistik ve Roma dönemlerine ait zengin bezemeli Z Evi bu dönemin keşfidir. Kızıl Avlu 2002-2005'te yeniden incelendi. 2005'ten bu yana araştırma programı Helenistik polisi ve banliyösünü, ayrıca çevredeki kentleri hedefler. Kazı, Alman Arkeoloji Enstitüsü İstanbul Şubesi'nce yürütülür. 20. yüzyıl başındaki çalışmalarda akropoldeki Athena Tapınağı çevresinde yer alan Bizans kiliselerinin kalıntıları kaldırılmıştı.

Mitoloji ve antik yazarlar

Plinius Secundus, Pergamon'u Küçük Asya'nın en ünlü ve saygın şehri diye anar. Kybele kültünün Anadolu'daki sürekliliği ve kült idolünün bir Attalos kralı eliyle Roma'ya taşınması, UNESCO'nun ölçüt (vi) gerekçesinde yer alır. Hekim ve filozof Galenos Pergamon'da yetişti, eserleri buradan yayıldı; Zeus, Athena, Dionysos ve Asklepios kentin ibadet yapılarında öne çıkar.

UNESCO ve koruma

Pergamon 2014'te i, ii, iii, iv ve vi ölçütleriyle Dünya Mirası Listesi'ne girdi (dosya no 1457). Seri mülk 332,5 ha, tampon bölge 476,9 ha ölçüsündedir; bileşenleri Kale Tepesi ve kent, Kybele Kutsal Alanı ve altı tümülüstür. UNESCO, teleferiğin Helenistik ve Roma kalıntılarının çevresini etkilediğini, Osmanlı dokusunun yerleşiminin korunduğunu ama 20. yüzyılın son çeyreğindeki gelişmeden etkilendiğini, bazı bileşenlerin kaçak yapılaşma ve kaçak kazıdan zarar gördüğünü kaydeder.

Birinci derece sitler 2863 sayılı Kanun kapsamındadır. Bergama Belediyesi 2012'de kentsel koruma planı hazırladı; Dünya Mirası Yönetim Ofisi 2011 sonunda kuruldu.

Ziyaret

Akropol, Asklepion ve Kızıl Avlu kentin ayrı noktalarındadır. Saat ve ücretler değişebilir; güncel bilgi için resmi Bergama sayfasına bakın.