Zeugma Örenyeri

Zeugma, Gaziantep'in Nizip ilçesindeki Belkıs Köyü çevresinde, Fırat kıyısında kurulmuş antik bir kenttir. Adı geçit ya da köprü başı anlamına gelir. Bakanlığa göre kenti Büyük İskender'in komutanlarından I. Seleukos kurmuş, kent Roma döneminde, özellikle M.S. 2. yüzyılda en parlak çağını yaşamıştır.

Zeugma bugün en çok mozaikleriyle tanınır. Kentin büyük bölümü 2000'de Birecik Barajı'nın suları altında kalmış, kurtarma kazılarında çıkarılan eserler Gaziantep'teki Zeugma Mozaik Müzesi'nde sergilenmeye başlanmıştır. Su altında kalmayan kesimlerde ise kazılar sürmektedir.

Konum ve adlar

Pleiades kaydı, yerleşimin Gaziantep ilinde, Belkıs (Kavunlu) köyünde bulunduğunu ve kalıntıların çoğunun 2000'de Birecik Barajı nedeniyle sular altında kaldığını belirtir. Aynı kayıtta Yunanca Zeugma adının yanında Seleukeia pros to Euphrate (Fırat Kıyısındaki Seleukeia) ve Akadca Zuqarri adları yer alır. Bakanlık sayfasının adresi Nizip'tir. Koordinat Pleiades kaydından alınmıştır.

Tarihçe

Bir DergiPark makalesine göre Fırat'ın batı yakasındaki yerleşim yaklaşık M.Ö. 300'de komutan Seleukos Nikator tarafından Helen kenti olarak kurulmuş ve Seleukeia diye anılmış, doğu yakası ise Seleukos'un Pers asıllı karısı Apama'nın adından Apameia olarak adlandırılmıştır. Kültür Portalı, bölgenin M.Ö. 64'te Roma egemenliğine geçtiğinde adının köprü başı anlamına gelen Zeugma'ya çevrildiğini yazar; aynı makale M.Ö. 64'te Romalıların kenti ele geçirip Kommagene Krallığı yönetimine verdiğini, Roma İmparatorluğu'na asıl bağlanışın ise İmparator Tiberius zamanında M.S. 17'de Kommagene'nin eyalet yapılmasıyla gerçekleştiğini anlatır.

Bakanlık, Zeugma'nın M.S. 2. yüzyılda en görkemli günlerini yaşadığını, 4. Lejyon'un karargâhına ev sahipliği yaptığını ve bu nedenle üst rütbeli subayların yanı sıra stratejik avantajlardan yararlanan zengin tüccarların da kentte yaşadığını belirtir. Makale, kentin M.S. 66/67 dolaylarında lejyonların bulunduğu askerî bir yerleşime dönüştüğünün düşünüldüğünü, birinci ve ikinci yüzyıllarda altın çağını yaşadığını ve Sasani Kralı Şapur tarafından 252/253'te ele geçirilip terk edildiğini yazar. Kültür Portalı da kentin Sasanilerce yok edilene dek varlığını sürdürdüğünü ve Kommagene'nin dört büyük şehri arasında yer aldığını söyler.

Yeniden keşif ve kazı çalışmaları

Makaleye göre antik kaynaklarda anılmasına rağmen Zeugma'nın yeri yakın döneme dek tam olarak bilinmiyordu; 1970'lerin başında Alman arkeolog Jörg Wagner burada yaptığı doktora araştırmasında yerleşimi Helenistik sur sistemiyle ilişkilendirmiştir. 1987'de Gaziantep Müzesi, define avcılarınca yağmalanmış kayaya oyma mezar odalarının bulunduğu güneydoğu nekropolünde kazı yapıp duvar freskleri ve mozaikler ortaya çıkarmış; 1992'de yine define avcılarının açtığı bir çukurun bulunması üzerine bir Roma villası ve taban mozaikleri açılmıştır. 1992'de Batı Avustralya Üniversitesi'nden David Kennedy, 1995'te Nantes Üniversitesi kazılara katılmıştır.

Buluntuların çoğu, 2000 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı yürütücülüğünde, Packard Beşeri Bilimler Enstitüsü ve Türkiye İş Bankası desteğiyle yapılan kurtarma kazılarında kurtarılmıştır. Kazılar Oxford Arkeoloji ile İngiliz, İtalyan, Fransız ve Türk arkeologların katılımıyla yürütülmüştür. Birecik Barajı'nın su tutmasının ardından kurtarma kazıları sona ermiş, 2005'te Bakanlar Kurulu kararıyla çalışmalar arkeolojik kazı statüsüne alınmıştır. Bakanlık kazıların Ankara Üniversitesi'nden Prof. Dr. Kutalmış Görkay tarafından yürütüldüğünü, su altında kalmayan kesimde villaların, tiyatronun, sütunlu caddelerin, bir hamamın, agoranın ve bir tapınağın toprak altında beklediğini yazar.

Buluntular ve müzeler

Makale, Zeugma kazılarında Helenistik ve Erken Roma İmparatorluğu dönemine ait yaklaşık 90 bin mühür baskısı (bulla) çıkarıldığını, bunların 1998'de 35 bin, 1999'da 30 bin kadarının bulunduğunu belirtir.

Bakanlığın müze sayfasına göre Gaziantep Zeugma Mozaik Müzesi eski Tekel fabrikası arazisinde kurulmuş ve 9 Eylül 2011'de açılmıştır; makale ise müzenin 2010'da açıldığını yazar. Koleksiyonda Roma ve Doğu Roma çağlarından üç bin metrekarelik mozaik, 140 metrekarelik duvar resimleri, dört Roma çeşmesi, yirmi sütun, mezar stelleri, lahitler ve bronz Mars heykeli bulunur. Heykel, Bakanlığa göre 2000 yılı kurtarma kazılarında Poseidon Villası'nın kiler olarak adlandırılabilecek bölümünde, yiyecek küplerinin altında gizlenmiş hâlde bulunmuştur.

Müzenin simgesi sayılan Çingene Kızı mozaiği Mainad Villası'nın yemek odasının taban mozaiğidir ve baş yanındaki asma yaprakları nedeniyle Dionysos'un takipçisi bir Mainad olduğu düşünülür. Bakanlık sayfasına göre mozaiğin bordürlerine ait 12 parça 1960'larda kaçak kazılarla yurt dışına çıkarılmış, ABD'deki Bowling Green Eyalet Üniversitesi'nde sergilenmiş ve diplomatik girişimler sonucunda iade edilerek 8 Aralık 2018'de tanıtılmıştır. Kültür Portalı Okeanos ve Tethys mozaiğini de öne çıkan eserler arasında sayar.

Ziyaret

Zeugma Örenyeri için güncel saat ve ücret bilgisine Bakanlığın resmi sayfasından ulaşabilirsiniz. Bakanlığın TR sayfası, Müzekart'ın T.C. vatandaşları için geçerli olduğunu belirtir. Yakın duraklar olarak Gaziantep Kalesi, Gaziantep Arkeoloji Müzesi, Yesemek ve Rumkale örenyerleri ile Zeugma Mozaik Müzesi sıralanmaktadır.