Karahantepe

AB yapısına güneydeki yaklaşık 70 santimetrelik yuvarlak bir açıklıktan, beş basamaklı bir merdivenle inilir. Aşağıda, bütünüyle kayadan oyulmuş bir odanın batı duvarının üstünde bir insan başı belirir: çıkık alınlı, kalın dudaklı, çenesinin altında sakal taşıyan bir erkek yüzü. Bu yüz, Şanlıurfa kent merkezinin yaklaşık elli beş kilometre ötesinde, Tek Tek Dağları Milli Parkı'ndaki kireçtaşı yükseltilerden birinde duran Karahantepe'dedir. Tepenin sert kayasını yontup yeraltı yapıları açan, içlerine dikmeler diken Neolitik topluluk, kayayı yalnızca barınak olarak kullanmadı; inandığı şeylerin mekânına çevirdi.

Konum ve ortam

Tek Tek Dağları, Harran ve Viranşehir ovalarının arasına yayılan, yaklaşık altmış kilometre uzunluğunda alçak bir platodur. Kuzeyde deniz seviyesinden 761 metreye çıkar, güneye doğru alçalıp 500 metrenin altına iner. Kuzey kesimi küçük derelerin biçimlendirdiği sığ bir vadiyi andırır; yatay kireçtaşı katmanları basamak basamak tepeler oluşturur. Bu levhalar hem yapı taşı hem de T biçimli dikilitaşların hammaddesi oldu. Kolay işlenen bir ana kaya, kayaya oyulmuş anıtsal yapıların ve iri dikilitaşların ortaya çıkmasında belirleyiciydi. Vadilerin bir ucunu taş duvarla kapatmak da bu alanları av sahası olarak kullanmanın elverişli yolu olmuş olabilir.

Yerleşimin düzeni

Karahantepe, 1997'deki Şanlıurfa yüzey araştırmasında bulundu. Arkeolojik dolgu yaklaşık on hektarlık bir alanı kaplar; dikilitaşların çıkarıldığı ocaklar da sayılınca alan yaklaşık beş hektar daha büyür. Yüzey taramaları ve jeomanyetik ölçümler yerleşimin dört ayrı kesimden oluştuğunu gösterdi.

Birinci kesim, iki karşılıklı tepenin yamaçlarındaki Batı ve Doğu teraslardır. Burada T biçimli dikilitaşların üst uçları yüzeyde görünür, taşların dizilişinden farklı boyutlarda yuvarlak planlı yapılar seçilir. Güney Düzlük'te yüzeyde dikilitaş izi yoktur; onun yerine öğütme taşı gibi ev yaşamına bağlı buluntular yoğunlaşır. Batı konisinin güneye ve batıya alçalan teraslarında ise dikilitaşların yatakları ile yarım bırakılmış taşlar durur; burası Taş Ocakları diye adlandırılır. Bu bölümleme yüzey verilerine dayanıyor, ama bugünkü topoğrafya ve ana kayanın biçimi de ayrımı doğruluyor.

Öne çıkan yapılar

Kayaya oyulmuş özel yapılar

2019 ve 2020 sezonlarında Batı Terası'nın kuzey bölümünde ana kayaya oyulmuş dört yeraltı yapısı ortaya çıkarıldı. Geç PPNA ve Erken PPNB dönemlerine tarihlenen bu yapıların üçü tek bir kompleksin parçasıdır. Hiçbirinde konut izi yok; hepsi özel amaçlı yapılardır.

Kompleksin ortasındaki AD en büyüğüdür. Çapı yaklaşık yirmi üç metredir ve köşeleri yuvarlatılmış, neredeyse dikdörtgen bir planı vardır. Batı yarısı ana kayaya oyulmuştur; bu yandaki duvar 4,3 metre yüksekliğe ulaşır. Duvar boyunca iki basamaklı banklar ve kayadan işlenmiş payandalar sıralanır, aralarında dikmeler yükselir. İç donanımı oldukça özenlidir.

AD'nin kuzeyindeki AB ise tümüyle kayaya oyulmuştur. Yaklaşık yedi altı metre ölçüsündeki yapının planı köşeleri yuvarlatılmış bir yamuktur; komşusu AA aynı biçimi tekrarlar. AB'nin kuzeydoğusunda dört basamaklı ikinci bir merdiven vardır ve çıkış için kullanılmış olmalıdır. Batı duvarının üstündeki sırttan uzanan insan başının yanında iki küçük niş bulunur. İçeride ana kayadan şekillendirilmiş on dikme yükselir; yerleştirilen bir on birinci dikmeyle sayı on bire çıkar. Başın önündeki dört dikme 1,6-1,7 metre yüksekliğindedir ve arkadaki altı dikmeden daha özenle yapılmıştır.

Bilinçle gömülen yapılar

Karahantepe'de en çok tartışılan nokta, bu yapıların kullanımdan sonra bilerek doldurulmasıdır. AB sıralı işlemlerle kapatılmıştır: önce zemini düzleyen taşsız bir toprak katman, sonra rastgele boyutlu taşlarla örülmüş bir dolgu, en üstte de boşluk bırakmayan iri düz taşlar. Arkadaki altı dikmenin üstüne özellikle büyük taşlar konmuştur; yapının sınırları dolgu sırasında da görünür kalmıştır. Merkezdeki AD ise doldurulmamış, yıkılarak kullanımdan çıkarılmıştır. Bu farklı uygulamalar, Neolitik topluluğun yapılarına yüklediği anlamın ne kadar güçlü olduğunu düşündürür.

Kazı çalışmaları

Yerleşim 1997'de bulunduktan sonra kazı çalışmaları 2019'da başladı. Gömülü yapıları bilim dünyasına, İstanbul Üniversitesi'nden Prof. Dr. Necmi Karul'un yayınları tanıttı. Kuzeydoğudaki AC yapısının da kayaya oyulu olduğu biliniyor; ancak bu ilk sezonlarda iç dolgusu kazılmamıştı.

Ziyaret

Ören yeri Şanlıurfa'ya yaklaşık elli beş kilometre uzaklıktadır. Ziyaret koşulları zamanla değiştiği için güncel bilgi almak üzere resmî bağlantıya bakın.