Halikarnassos Mausoleionu

Bodrum'un bugünkü ana caddesi Turgut Reis Caddesi, antik Halikarnassos'un yaklaşık 15 metre genişlikteki ana yolunun üzerinden geçer. Bu yol kentin batı kapısına, Tripylon ya da Myndos Kapısı'na uzanırdı ve kuzey kenarında, büyük bir anıtsal terasın köşesinde, antik dünyanın yedi harikasından biri yükselirdi: Karya satrapı Maussollos'un anıt mezarı Mausoleion. Yapı yıkılmıştır; Bodrum'daki alan temellerin ve çevresinin kazıyla ortaya çıkarıldığı bir arkeolojik kazı alanıdır.

Konum

Alan Bodrum'da, Turgutreis Caddesi üzerindedir. Mezar, kentin merkezinde, yaklaşık 242 x 105 metrelik bir terasın bir köşesinde dururdu. Terasa kentin agorasından gelinir, doğu duvarındaki büyük bir giriş yapısından geçilirdi. Güncel açılış bilgileri için resmî sayfaya bakın.

Tarihçe

Persler'in Karya'ya satrap olarak atadığı Hekatomnos hanedanından Maussollos, mezarının yapımına kendisi hayattayken başladı. İnşaat M.Ö. 353'ten, yani ölümünden kısa süre önce açıldı; yaklaşık M.Ö. 360-350 arası inşa dönemi olarak verilir. Maussollos'un ölümünden sonra eşi ve aynı zamanda kız kardeşi Artemisia işi sürdürdü.

Maussollos satraplığın merkezini yaklaşık M.Ö. 367'de Mylasa'dan Halikarnassos'a taşıdı. Kent savunmaya elverişli, ticarete ve denizciliğe açıktı ve hızla büyüdü. Maussollos komşu Leleg kentlerinin altısının halkını buraya yerleşmeye zorladı, dönemin ünlü heykeltıraş ve mimarlarını getirip kenti yeniden kurdu. Mausoleion, Anadolu'nun en erken tiyatrolarından biri sayılan Halikarnassos Tiyatrosu ve surlar bu dönemde yapılmaya başlandı. Maussollos 24 yıl Karya'yı yönetti ve M.Ö. 353'te öldü; yerine geçen II. Artemisia iki yıl hüküm sürdü.

Yapıyı kuranlar

Mausoleion adı Maussollos'tan gelir. Antik yazarlar mimarın Priene'deki Athena Tapınağı'nı da yapan Pytheos olduğunu yazar. Vitruvius, M.Ö. 4. yüzyılın en önemli heykeltıraşlarının anıtta çalıştığını söyler: Bryaxis, Timotheos, Leochares ve Skopas; Praxiteles'in de katkısı olabilir. Bryaxis aslen Karyalıdır ve en üstteki dört atlı arabanın (quadriga) üzerindeki Maussollos ve Artemisia heykellerini yapmıştır. Mausoleion, o dönemin mimari geleneklerine pek benzemeyen, yepyeni bir anlayışla tasarlanmıştı.

Yapının düzeni

Teras ve temel kesimi

Anıt, anakayaya açılmış yaklaşık 32,5 x 38,5 metrelik dikdörtgen bir kesimin içine kuruldu. Bu kesim, araştırmacıların Quadrangle dediği temel alanıdır. Terasın kuzey kenarında ana cadde uzanıyordu.

Üstyapı

Yapı üç bölümden oluşuyordu. En altta yüksek bir podyum vardı. Onun taşıdığı, 11 x 9 İyon sütunlu, yaklaşık 10 metre yüksekliğindeki tapınak benzeri bölümün üstünde, 24 büyük mermer basamaktan kurulu bir çatı yükseliyordu. Plinius yüksekliği vermişti, ama metnin o kısmı silindiği için okunamıyor; yedi harika listelerinde yapı 80 İyon ayağı, yani yaklaşık 50 metre, yirmi katlı bir bina kadar yüksek geçer. Tepede devasa bir quadriga, çatı boyunca aslanlar ve bir Amazon frizi (kabartma bant) vardı. Öbür heykel gruplarının binanın hangi yerine konduğu bugün de tartışılır; anıt, yedi harikalar arasına büyük ölçüde heykelleri sayesinde girmiştir.

Kazı çalışmaları

Alanın temel modern araştırmasını 1857-58'de C. T. Newton başkanlığındaki bir İngiliz heyeti yaptı; A. Biliotti 1865'te ek incelemeler yürüttü. Alan 1966-77 arasında Kristian Jeppesen ve Danimarkalı bir ekip tarafından yeniden kazıldı. Bu çalışmalarda temel kesiminin ilk ayrıntılı planı çıkarıldı. Jeppesen, kazı alanındaki ve British Museum'daki binlerce parçayı inceleyip Vitruvius ile Plinius'un anlatımlarıyla birleştirerek bugüne dek en sağlam dayanaklı yeniden kurmayı oluşturdu. Bazı sorular yanıtsız kaldığı için yeni öneriler hâlâ gelir; W. Hoepfner 2013'te bir tane sundu. Danimarka kazılarının sonuçları Aarhus'ta yedi ciltlik bir dizide yayımlanmıştır.

Bugün görülenler

Mausoleion yedi harika arasında ören yeri olarak düzenlenmiş tek yapıdır. Parçalarının çoğu British Museum'dadır. Halikarnassos'tan günümüze antik tiyatro, sur duvarları, Myndos Kapısı, Roma villası, Mars Tapınağı ve Bodrum Kalesi ulaşmıştır; mezarlık alanlarında kazılar sürmektedir.

Yok oluş

Mausoleion yaklaşık 1500 yıl ayakta durdu; belki 12. yüzyıla kadar. Çöküşü genellikle bir depreme bağlanır, 8 Ağustos 1304 depremi de bu bağlamda anılır. Rönesans çağında Haçlılar kalıntıları söküp Bodrum'daki St. Peter Kalesi'nin yapı malzemesi olarak kullandı; kalan her şey böylece yok oldu. Aynı sıralarda Boccaccio gibi hümanistler yapıyla ilgilenmeye başladı ve hayal gücüne dayanan yeniden kurma çizimleri ortaya çıktı.