Labraunda

Labraunda'nın üstünde, yıldırım çarpmış gibi ortadan ikiye yarılmış bir kaya durur; altından da bir pınar fışkırır. Zeus Labraundos kutsal alanı büyük olasılıkla bu kayanın ve suyun çevresinde doğdu. Çift balta bu gök tanrısının simgesiydi ve Karyalılar için burası ulusal bir kült merkeziydi. Muğla'nın Milas ilçesine bağlı Kargıcak Köyü yakınındaki dağlık alanda, Milas'ın yaklaşık 14 km kuzeydoğusunda bulunan kutsal alanın anıtsal yapılarının çoğu M.Ö. 4. yüzyılda Hekatomnid hanedanı döneminde yapıldı.

Konum ve ulaşım

Kutsal alan yaklaşık 700 m yükseklikte, Milas ovasının yaklaşık 600 m üstünde yer alır. En yakın kent, bugünkü Milas olan Mylasa'ydı; hacılar oradan başlayan, 14 km uzunluğunda ve 8 m genişliğinde taş döşeli Kutsal Yol'u izleyerek yürüyerek ya da at sırtında gelirdi. Büyük mermer blokların bu rakıma taşınması, döşeli yol olmadan mümkün olmazdı. Güncel ziyaret koşulları için resmî sayfaya bakın.

Tarihçe

Labraunda'yı yazıya geçiren ilk kişi Herodotos'tur. Kazılarda ele geçen en eski seramik parçaları M.Ö. 7. yüzyılın ortasına tarihlenir, ama kutsal alanın bundan da eski olması mümkündür. İlk tapınak yaklaşık M.Ö. 500 sıralarına, yani M.Ö. 6. yüzyıla aittir; o evrede kutsal alan, küçük bir tapınağın durduğu bir teras ve bir çınar korusundan ibaretti. Perslere karşı ayaklanan Miletoslulara katılan Karyalılar M.Ö. 497'de burada savaştı ve ağır bir yenilgi aldı.

Karya, M.Ö. 546'dan sonra Pers egemenliğine girdi ve Büyük Kral'ın atadığı satraplarca yönetildi. 4. yüzyılda satraplık, Mylasa kökenli yerel bir hanedana geçti. İlki Hekatomnos'tu (M.Ö. 392-377); onun ardından beş çocuğu sırayla başa geçti ve bu aileye Hekatomnidler denir. En büyükleri Maussollos (377-352) ile kardeşi İdrieus (351-344) Labraunda'yı bir aile kutsal alanına dönüştürdü; bu dönemde kutsal alan hiçbir kente bağlı görünmez, kendi rahiplerince yönetilen bağımsız bir hac yeriydi. Makedon fethinden sonra da yapı faaliyeti hiç kesilmedi ve Labraunda Karya'nın önde gelen merkezlerinden biri olarak kaldı.

İkinci yoğun dönem Roma çağıdır, özellikle M.S. 2. yüzyıl: Birkaç hamam, stoalar (sütunlu galeriler) ve büyük bir bazilika o zaman yapıldı. Erken Hristiyanlığı iki Bizans kilisesi ve küçük bir topluluğun antik yapıların içine yerleşip alanı yeniden iskân etmesi temsil eder. Hekatomnidlerden sonraki üç yüz yılda alana küçük bir çeşme yapısı dışında neredeyse hiçbir şey eklenmediği için Labraunda hâlâ gerçek bir Hekatomnid kutsal alanıdır.

Önemli kişiler ve olaylar

Maussollos, Halikarnassos'ta (Bodrum) Dünyanın Yedi Harikası'ndan Mausoleion'u yaptıran satrapın ta kendisidir. Halikarnassos, Labraunda ve başka yerlerdeki inşaatların yükü Karyalılara ağır geliyordu; yazıtlar Maussollos'a karşı dört komplo kurulduğunu gösterir. Bunlardan biri, M.Ö. 355/354'te Labraunda'daki yıllık kurban şenlikleri sırasında yaşandı: güvenlik işledi, Maussollos son anda kurtuldu ve katil adayı Manitas orada öldürüldü. Maussollos M.Ö. 352 baharında öldüğünde inşaatlar bitmemişti; bu yüzden Hekatomnidlerin yapılarının çoğu İdrieus'un adıyla anılır. Büyük İskender M.Ö. 334'te İdrieus'un eşi ve kız kardeşi Ada'yı yeniden başa geçirdi.

Öne çıkan yapılar

Zeus Tapınağı ve andronlar

Maussollos ve İdrieus Zeus Tapınağı'nı, arkasındaki iki odalı Oikoi Yapısı'nı, iki büyük androna (dinsel ziyafet salonu), Kuzey Stoa'yı, Güney Propylon'u (giriş yapısı) ve Dor Yapısı'nı yaptırdı. Tapınağı Maussollos başlatmış, İdrieus tamamlamış olmalıdır. Andron B sahadaki ilk büyük mermer yapıdır: sütunların üstündeki üç arşitrav kirişinin her biri yaklaşık 2,5 ton gelir, cella arka duvarındaki nişin üzerindeki kiriş ise 4,80 m genişliğinde ve yaklaşık 5,5 tondur. Mermerin Milas'ın öteki yanındaki Sodra Dağı ocaklarından geldiği düşünülür.

Şenlikler, Doğu Stoa ve stadion

Her yıl beş gün süren kurban şenliklerine binlerce kişi katılıyordu; kafileler yanlarında öküz, koyun, keçi, şarap ve kamp malzemesi getirirdi. Sunakta kurbanlar kesilir, stadionda yarışlar yapılırdı. Seçilmiş liderler ve rahipler andronlarda sedirlere uzanarak ziyafet çekerdi; öteki önemli konuklar, her biri 11 kline ile döşenmiş Doğu Stoa odalarına otururdu. Her klineye iki kişi uzandığı için andronlar ve stoa toplamda 200'den fazla kişiyi ağırlayabiliyordu, katılımcıların çoğu ise terasa kurulan çadırlarda veya geçici barınaklarda kalıyordu. Kutsal alanın birkaç yüz metre batısındaki stadion, atletizmin şenliklerin parçası olduğunun kanıtıdır.

Kazı çalışmaları

Labraunda kazıları 1948'de Uppsala Üniversitesi'nde klasik arkeoloji profesörü olan Axel W. Persson tarafından başlatıldı; sonrasında aynı üniversiteden Pontus Hellström başkanlık etti, bugün kazı başkanı Olivier Henry'dir. 1940'larda pınarın çevresinde çalışan İsveçli ekip, açmalar suyla dolduğu için sonuç alamamıştı. İsveç Araştırma Enstitüsü bulguları 1980'den beri yayımlıyor ve şimdiye kadar 12 nihai rapor çıkardı; yıllık raporlar Opuscula dergisinde, 2013'ten beri Anatolia Antiqua'da yer alır.

Buluntular ve müzeler

Kazılarda toplam 134 Yunanca yazıt bulundu. Maussollos ve İdrieus'un yapılara yazdırdığı metinler, bu yapıların tam olarak tarihlenmesini sağlar; ayrıca II. Seleukos ve V. Philippos ile yerel dinast Olympikhos, kutsal alanın başrahipleri ve Mylasa kenti arasında M.Ö. 3. yüzyılın ikinci yarısında yapılan, alanın statüsüne dair yazışmalar da vardır. Karya alfabesi ve diliyle yazılmış pişmiş toprak tabletlerin içeriği henüz bilinmiyor; muhtemelen dinî veya büyüyle ilgili metinlerdir. Andron B'nin güneyinde bulunan yaklaşık 1 m yüksekliğindeki erkek sfenks, alanın en önemli mermer heykelidir ve belki de binanın çatı köşelerini süslüyordu. M.Ö. 4. yüzyıl ortasına ait Panathenaik ödül amforası, Atina'daki oyunlarda stadion yarışını kazanan yakındaki Herakleialı bir adamın Zeus'a adağıdır. Köpek başlı Helenistik tunç kline kolçağı da öne çıkan buluntular arasındadır.

1960'a kadar bulunan yazıtlar, heykeller ve mimari parçalar Bodrum Müzesi'ne götürülmüş ya da alanda bırakılmıştır. Karca yazıtlar dahil seramik ve küçük buluntular İzmir Arkeoloji Müzesi'ndedir; son kazıların bazı buluntuları Milas Müzesi'nde durur.

Mitoloji, ad ve yazım

Çift baltalı Zeus Labraundos kültünün kökeni, Hititlerin gök tanrısı Tarhunt'a tapınmaya uzanır. Yerin adı Herodotos'ta Labraunda, M.Ö. 4. yüzyılda kısa bir süre yazıtlarda Lambraunda, Yaşlı Plinius'ta ise Labraynda biçimindedir; Roma döneminde Labranda yazımı yaygınlaştı.