Arykanda

Arykanda adı, yerli Anadolu dillerinde yüksek kayalığın yanındaki yer demektir ve kent adının hakkını verir: Bey Dağları'nın güneyinde, kuzeyi bir duvar gibi kapatan Şahinkaya'nın hemen dibinde, güneye eğimli bir yamaca teraslar halinde yayılmıştır. Doğusu ve batısı da sarp falezlerle sınırlanan bu tipik yamaç kenti, Finike yakınında, Arif Köyü sınırlarında ve Finike-Elmalı karayolunun kenarındadır.

Konum ve ad

Ören yerine Finike'den Elmalı'ya giden dolmuşlarla ya da özel araçla ulaşılır. Adın Luvice biçimi Arykawanda, Likçe biçimi ise Ary-ka-wanda olarak yazılır; ikisi de aynı anlamı taşır. Adın yerli bir dili yansıtması, Arykanda'nın Likya'nın en eski yerleşimlerinden biri olduğuna işaret eder. Kent, Finike limanını iç kesimdeki Kabalia ovasına ve Pisidia bölgesine bağlayan önemli bir yol üzerinde durur. Çevredeki bol su kaynakları da yerleşimi çekici kılmıştır. Güncel ziyaret koşulları için resmî sayfaya bakın.

Tarihçe

Arykanda dışında Limyra ve Patara'da da Geç Kalkolitik-Erken Tunç Çağı baltaları ele geçmiştir; bu, çevrenin çok eskiden beri iskân edildiğini düşündürür. Yine de Arykanda'nın kendi buluntuları arasında M.Ö. 2. bine ait tek bir taş balta dışında bu kadar eski bir iz yoktur, bu yüzden kentin öyküsünü M.Ö. 5. yüzyılın ötesine taşımak güçtür. O yüzyıldan yerel beyler Kuprili ile Aquwami'nin sikkeleri Pers egemenliğindeki kenti yansıtır. M.Ö. 4. yüzyıla tarihlenen Limyra Beyi Perikles sikkeleri ise Arykanda'nın bir süre Limyra'ya bağlı kaldığını gösterir.

İskender'in ölümünün ardından kent, bölgedeki komşuları gibi önce Ptolemaioslara, sonra Seleukoslara geçti; Apameia Barışı'ndan sonra da Rodos'un denetimine girdi. M.Ö. 2. yüzyılda Likya Birliği üyesi olarak kendi sikkesini bastı. M.S. 43'te İmparator Claudius birliğe son verdi, Likya Pamphylia ile birleştirilerek Roma eyaleti yapıldı. Arykanda, Likya tarihinin siyasi olaylarında büyük rol oynamadı; zenginliğini kereste ticaretine ve Doğu Likya'nın ana yollarından birinin üzerinde durmasına borçluydu. Roma çağında bol suyu sayesinde güvenli bir konaklama ve dinlenme durağı olarak da ün kazandı. En parlak dönemi M.S. 2-3. yüzyıllardır ve bugün görülen yapıların çoğu bu çağdan kalmadır.

240'taki büyük depremin ardından şehir kısmen onarıldı. Bizans çağında Akalanda ya da Orykanda diye anıldı. Kalıntılar ve yazılı kayıtlar kentin 11. yüzyıla kadar yaşadığını gösterir; bundan sonra yerleşim, bugünkü karayolunun güneyine kaymış olabilir. Depremlerin ve Arap akınlarının kenti tümüyle boşalttığı da söylenir.

Kenti bulan gezgin

Arykanda'nın yerini 1838'de İngiliz gezgin Charles Fellows belirledi. Mezar yazıtlarına ve yüzeyde bulduğu sikkelere dayanıyordu. Fellows, Likya'ya ikinci gezisinde mayısın ilk haftasının sonunda Limyra'dan Arif Köyü'ne yöneldi; önce vadiden akan çayın antik Arykandos (bugünkü adıyla Aykırçay ya da Başgöz) olduğunu saptadı, sonra denizden 35 mil uzakta, yirmi yüzyıldır bilinmeyen bir kent bulmanın sevincini yaşadığını yazdı. Kentin siyasi geçmişinde öne çıkan öteki adlar Kuprili, Aquwami, Perikles ve Claudius'tur.

Teraslardaki yapılar

Akropol, Helios Tapınağı ve stadion

Kentin en yüksek yapısı, Şahinkaya'nın güneybatı eteğindeki gözetleme kulesidir. Kulenin güneyinde üçgen planlı akropol uzanır ve kentin ilk yerleşim yeri olduğu düşünülür. Doğusunda bouleuterion (meclis binası) ile üç dükkân, dükkânların kuzeyinde ise M.Ö. 4. yüzyılda Güneş Tanrısı Helios için yapılmış tapınak bulunur. Akropolde ayrıca bir Traianus Tapınağı, Büyük Sarnıç, ticaret agorası, prytaneion ve Sebasteion sayılır. M.S. 1. yüzyılda yapılan stadionun oturma sıraları yalnızca tek bir uzun kenardadır; öbür kenar doğrudan yamaca açılır.

Tiyatro, odeon ve Büyük Hamam

Stadionun bir alt terasında bölgenin küçük ama en iyi korunmuş tiyatrosu durur. En alttaki terasta agora ile odeon yer alır; odeon aynı zamanda meclis salonu olarak da kullanılmıştır ve Hadrianus dönemine bağlanır. Kentin güneydoğusunda gymnasium, hamamın hemen yanındadır; bu hamam-gymnasion kompleksi, günümüze ulaşan en görkemli yapı olarak anılır. Mozaik zeminli villalar ve dükkânlı agora da ayaktadır.

Nekropol, kiliseler ve surlar

Doğu Nekropolü'ndeki anıt mezarların çoğu ayaktadır; hepsi M.S. 2. yüzyıldandır ve birbirine teras görevi görür. Altlarındaki terasta çatı hizasına dek korunmuş bir hamam durur. En erken mimari veriler ise M.Ö. 4. yüzyıl sonu ile 3. yüzyıl başına tarihlenen kaya mezarlarıdır. Kentin en büyük dinî yapısı, Nal Tepe'deki bazilikadır (bazilika, uzun planlı bir kilise yapısı); 4. yüzyıl başına tarihlenir ve Hristiyanlığın 313'te yasal sayılmasından hemen sonrasına denk geldiği için dinin en erken yapılarından biridir. Doğu nekropolünde bir kilise de vardır. Kentte sur duvarı yoktur; savunma işini bir ölçüde teras duvarları görür.

Su sistemi

Su, kentin en ustaca çözülmüş meselesidir. Aykırıçay'ın çıktığı yerde sarp kayalara oyulmuş, dört ayrı düzeye yayılan kanallar şebekenin ana hattıdır; ana caddelerin altındaki kanallar suyu kentin her yerine dağıtırdı.

Kazı çalışmaları

Arykanda'daki ilk sistemli kazıları 1971-2010 arasında Cevdet Bayburtluoğlu yürüttü. 2011'den bu yana kazı başkanı, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü'nden V. Macit Tekinalp; başkan yardımcılığını Bozok Üniversitesi'nden Hacer Sancaktar üstleniyor. Son yıllarda çalışmalar özellikle akropolde yoğunlaşmıştır: Büyük Sarnıç, ticaret agorası, prytaneion, bouleuterion, Sebasteion, Helios Tapınağı ve konutlar bu alandadır.

Koruma durumu

Arykanda, Türkiye'nin 2009'da UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne yazdırdığı Likya Uygarlığı Antik Kentleri serisinde yer alır. Serideki kentler 2863 sayılı Kanun uyarınca 1. derece arkeolojik sit olarak korunur.

Gezi notu

Teraslarla düzenlenmiş ören yeri, tarihî yapıların yanı sıra bütün vadiyi gören bir manzara sunar. Alan çam ve sedir ağaçlarının altında olduğundan gezinin büyük bölümü aşırı güneş görmeden geçer.