Phaselis

Çam ormanının içinden geçen, 125 metre uzunluğunda ve 20 metre genişliğinde taş döşeli bir cadde Phaselis'in iki limanını birbirine bağlar; kaldırımlara üçer basamakla çıkılır ve döşemenin altında bugün de kanalizasyon ile drenaj kanalları uzanır. Antalya'nın Kemer ilçesinde, Tekirova Mahallesi sınırları içinde, denize uzanan dar bir yarımadada duran bu kent, Doğu Likya kıyısının en işlek limanlarından biriydi.

Konum ve çevre

Ören yeri Tekirova'dadır ve Antalya'dan Kemer-Tekirova otobüsleriyle ulaşılabilir. Yıkık yapıların arasında dolaşırken çam ağaçları yaz güneşine karşı gölge sağlar. Yakındaki bir istasyondan kalkan teleferik, Olimpos Beydağları Sahil Milli Parkı yönünde Tahtalı Dağı'na tırmanır; ziyareti bu yolculukla tamamlayanlar çok olur. Giriş koşulları ve güncel duyurular için resmî sayfaya bakmak gerekir.

Tarihçe

Kenti Rodoslu kolonistlerin kurduğu anlatılır. Tarih olarak çoğu anlatım M.Ö. 7. yüzyılı, kimisi tam olarak M.Ö. 690'ı verir. Kuruluş efsanesi de bellidir: yerli halk kolonistlere mısır ya da kurutulmuş balık önermiş, onlar da balık istemiş. Üç limanın yeri ise yarımadanın kuzeyi, kuzeydoğusu ve güneybatı kıyısıdır; kuzeydeki, ortadaki (savaş limanı olarak da anılır) ve güneydeki liman diye de sayılır. Limanlar, agoralar ve sikkelerdeki gemi betimleri geçimin deniz ticaretine dayandığını gösterir. Phaselis bazen Likya, bazen Pamfilya kenti sayılır, çünkü iki bölgenin sınırında kalır.

M.Ö. 5. yüzyılda Persler, 4. yüzyılda Karya satrapı Mausolos, ardından komşu Limyra'nın kralı Perikles kenti denetledi. M.Ö. 333'te halk kapıları açıp Büyük İskender'i altın taçla karşıladı; İskender'in kentte bir ay kaldığı da aktarılır. Sonraki yıllarda Phaselis birkaç kez el değiştirdi. M.Ö. 167'de Likya Birliği'ne katıldı ve birliğin sikkelerini bastı. Komşusu Olympos ile birlikte korsan baskınlarını yaşadıktan sonra M.Ö. 43'te Roma yönetimine girdi; bu, yeniden yapılanmanın ve en az üç yüzyıllık bir refahın başlangıcı oldu.

İmparator Hadrianus 129'da Phaselis'e geldi. Caddenin güney liman ucunda yükselen tek kemerli anıtsal kapı bu ziyaretin hatırasını taşır. Bizans döneminde kent bir piskoposluk merkeziydi ve 451'de toplanan Kadıköy Konsili'ne katılan kentler arasında anılır. 7. yüzyılda Arap akınları kenti sarstı, 8. yüzyılda yeniden bir canlanma yaşandı. 1158'deki Selçuklu kuşatması, depremler ve limanların kullanılamaz hale gelmesiyle önemini yitiren Phaselis, 13. yüzyılın başından itibaren tümüyle boşaldı.

Ayakta kalanlar

Ana cadde ve meydan

Günümüze ulaşan kalıntıların çoğu Roma ve Bizans dönemine aittir ve iki limanı bağlayan ana cadde boyunca dizilir. Agora ile tiyatronun arasında cadde genişler, küçük bir meydana dönüşür; bu meydanın güneydoğu ucundaki basamaklar tiyatroya ve akropolise, yani yüksek kent tepesine çıkar. Caddenin genişliği için 20 ile 25 metre arasında rakamlar verilir.

Tiyatro, agoralar ve hamamlar

Tiyatro küçük ölçekli, tipik bir Helenistik örnektir. Sahne binası Roma döneminde eklenmiş, geç Bizans'ta sahne duvarının bir bölümü kenti koruyan yeni surların parçası olmuştur. Agora olarak adlandırılan alışveriş meydanlarından üçü vardır: biri tiyatronun karşısında, ikisi güney limana giden caddenin sağ yanında. Tiyatro karşısındaki agoranın içinde küçük bir Bizans bazilikasının izleri görülür. Meydandaki iki hamamdan küçüğü, Roma hamamlarının nasıl ısıtıldığını anlamaya yarar.

Su kemerleri ve surlar

En anıtsal yapı su kemerleridir. İlk çağlarda kent kuyu ve sarnıçlarla yetinirken Romalılar kuzeydeki tepede bulunan bir kaynaktan kemerlerle su getirdi, künk denen pişmiş toprak borularla ve kanallarla kentin her köşesine dağıttı. Ören yerinin girişindeki virajın sağında M.Ö. 3. yüzyıldan kalma eski sur ile tapınak ya da anıtsal mezar olabilecek temel kalıntıları durur. Kıyı boyunca uzanan surlar ise korsan saldırılarına karşı önlem olarak yorumlanır. Kuzey limanının arkasındaki yamaç kentin mezarlık alanıdır.

Kazı ve araştırmalar

Phaselis'te 1969-1972 arasında Blackman çalıştı; sonraki on yıllarda araştırmalar kesintili sürdü. 2013'te Murat Arslan ve Nihal Tüner Önen'in yönettiği Akdeniz Üniversitesi ekibi, 26 Ağustos-25 Eylül arasında kent ve çevresinde ikinci sezonunu tamamladığı bir yüzey araştırması yaptı. Yol ağı, su yolları ve kanalizasyon, liman donatıları, akropolis ve nekropolis (mezarlık alanı) incelendi. Kazı başkanlığını 2024'e kadar Murat Arslan yürüttü; 2025'ten bu yana Selçuk Üniversitesi'nden Erdoğan Aslan bu görevde.

Tiyatronun güneybatısındaki teraslı alanda ekip, üç basamağı görülebilen, kuzey-güney doğrultulu bir podyumlu yapı belgeledi. Kuzeyde sütunlu bir girişi ve beş sütunluk bir düzeni olan yapı olasılıkla bir tapınaktır. Kuzey liman ile kent limanı arasında yaklaşık 4,2 metre yüksekliğinde bir anakaya çıkıntısında, çok sayıda kırık murex (mor boya veren deniz salyangozu) kabuğu ve taş tekneler bulundu; bunlar bir mor boya atölyesine işaret edebilir. Tahtalı Dağı eteklerinde ise zeytin ve zeytinyağı üretimiyle bağlantılı teraslı bir tarım alanı ile bir su yolu izlendi.

Aynı yıl beş yeni yazıt ortaya çıktı. Akropolisin güneybatı eteğindeki Athena Polias adak yazıtı Arkaik ya da Erken Klasik döneme aittir ve Phaselis'ten bilinen en eski yazıttır. Ana caddedeki yazıt ise bilinen en geç belgedir; M.S. 3. yüzyılın son çeyreği ile 4. yüzyıl arasına konur. İki belge yan yana konunca kentin en az bin yıl kesintisiz yaşandığı anlaşılır.

Buluntular

2013 araştırmasında akropolis yolunda beyaz mermer bir baş parçası, çıplak bir erkek heykelinin gövde parçaları ve Herakles'in sopasından iki parça bulundu. Kent limanı ile mor boya alanı arasında dalgalar bir çocuk heykelini açığa çıkarmıştı. Yüzeyde toplanan seramikler Klasik, Helenistik ve Roma dönemlerini kapsar.

Athena ve akropolis

Kentin baş tanrıçası savaşın ve bilgeliğin tanrıçası Athena'ydı. Tapınağı henüz bulunamamıştır; bu ve diğer önemli yapıların bugün ormanla kaplı akropolis tepesinde olduğu düşünülür. Athena Polias adak yazıtı bu kült için bilinen en erken yazılı kanıtlar arasındadır.

Koruma durumu

Phaselis, Türkiye'nin 2009'da UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne yazdırdığı Likya Uygarlığı Antik Kentleri serisinde yer alır; yani Dünya Mirası Listesi'nde henüz değildir. Serideki kentler 2863 sayılı Kanun uyarınca 1. derece arkeolojik sit olarak korunur.

Gezi önerisi

Doğal gezi hattı ana caddeyi izleyip liman çevresine ve tiyatroya uzanır; patikaların çoğu çam gölgesindedir. Sahil ve plaj da yakındadır, bu yüzden ören yeri gezisi kolayca yüzme molasıyla birleşir.