Filyos (Tios)

Tios, antik çağda Billaios adıyla anılan Filyos Irmağı'nın Karadeniz'e döküldüğü yerin hemen doğusunda, doğu Bithynia ile batı Paphlagonia arasındaki geçiş yolunun kıyı kentlerinden biridir. Bugün Zonguldak'ın Çaycuma ilçesine bağlı Filyos beldesinin sınırlarındadır. Bakanlık sayfası kentin kuzeyde Karadeniz, batıda Herakleia Pontike, doğuda Amastris (Amasra), güneyde ve çevresinde Hadrianopolis, Krateia ve Claudiopolis ile komşu olduğunu yazar. Kentin Tieion adıyla da anıldığı Pleiades kaydında görülür.

Tarihçe

Bakanlık, Strabon ve Eustathios'a dayanarak yerin Helen kolonizasyonundan önce Billaios'un iki yakasında yaşayan, Thrakia kökenli Kaukon kabilesinin yurdu ve başkenti olduğunu aktarır. Kolonileştirme M.Ö. 7. yüzyılın ikinci yarısında Miletos'tan gemilerle gelenlerce yapılmıştır. Kuruluş için iki anlatım vardır: Stephanos Byzantinos, Herennius Philon'a dayanarak Tios adlı bir Miletoslu rahibin koloniyi kurduğunu ima eder; Bithynialı Demosthenes'ten aktarılan ikinci görüşe göre ise Trakya'dan göç eden toplulukların önderi Pataros bölgeyi ele geçirmiş ve adını Zeus'un anlamına gelen Tios koymuştur. Bakanlık sayfası bu sözcüğün Zeus'tan (Dios) türediğini ve Yeni Frig yazıtlarında örneklerinin bulunduğunu da ekler.

M.Ö. 4. yüzyılda kent Herakleia Pontike'nin tiranlık yönetimindeydi. Helenistik dönemde sırasıyla Lysimakhos'un krallığı, Kraliçe Amastris'in kurduğu Amastris Synoikismosu, Bithynia ve Pontus krallıkları egemen oldu. Lysimakhos ya da Amastris'in yönetiminden kurtulduğu kısa bir dönemde kent, üstünde Eleutheria yazısı ve aynı tanrıçanın betimi bulunan bronz sikkeler bastı. Kültür Portalı'na göre Tios M.Ö. 70'te Roma egemenliğine girdi, Bizans döneminde piskoposluk merkezi oldu, 1261'den başlayarak Cenevizlerin, 15. yüzyıl başında da Osmanlıların yönetimine geçti; Osmanlı döneminde küçük bir balıkçı yerleşimine dönüştü. Aynı kaynak, kentin nehir ve deniz taşımacılığı sayesinde balık, şarap ve tahıl ticaretinin merkezi olduğunu yazar.

Kazı çalışmaları

Kültür Portalı, kazıların 2006'dan beri sürdüğünü bildirir. Akropolde M.Ö. 6. yüzyıla verilen yapı izleri, Orta Çağ'a ait bir kilise, Roma döneminden Korinth düzenli bir tapınak ve tapınağın batısında M.S. 10-12. yüzyıllara tarihlenen bir mezar şapeli ortaya çıkarılmıştır. Belleten dergisindeki bir makale özeti, akropolde bulunan M.Ö. 7. ve 6. yüzyıl İon seramiklerinin yerin Miletos tarafından kurulduğunu doğruladığını yazar; Miletos yapımı Orta Yaban Keçisi II üslubu parçalar M.Ö. 7. yüzyılın son çeyreğine verilir. Aynı katmanlarda elde yapımı olduğu belirtilen yerel koyu gri, siyah ve kahverengi seramikler, Frig kökenli olarak nitelenen üretimle birlikte ortaya çıkmıştır. Koloni katmanlarının hemen altında Geç Geometrik döneme ait olması olası bir at heykelciği parçası bulunmuştur; makale bunu Güney Karadeniz'de koloni öncesi ve koloni çağına dair somut kanıtların ilk kez elde edilmesi olarak değerlendirir.

Görülebilen yapılar

Kültür Portalı'na göre kentte antik bir liman ile mendirekleri, Roma çağından kalma bir tiyatro, hamamlar, olasılıkla su kemerine ait bir yapı, bir çeşme ve mezarlık alanı yer alır. Bakanlığa göre Tios, Karadeniz kıyısındaki Yunan-Roma kentleri arasında bugünkü yerleşimlerin ya da alüvyonun örtmediği tek kenttir; bu yüzden kent dokusunu ve gelişimini incelemek için ender bir fırsat sunar. Kültür Portalı da Tios'u bölgede en iyi korunmuş antik kent olarak niteler ve modern yerleşimin kentin dışında kalmasının koruma açısından yararlı olduğunu söyler.

Ziyaret

Kültür Portalı, Filyos'a karayolu ve demiryoluyla ulaşılabildiğini yazar. Açılış saatleri ve giriş koşulları için resmî sayfaya bakın.