Hadrianopolis

Hadrianopolis, Karabük'ün Eskipazar ilçe merkezinin yaklaşık 3 km batısında, Viranşehir denilen mevkide ve çevresindeki arazide yer alan bir antik kenttir. Yerleşim tek bir blok halinde değil, Budaklar, Büyükyaylalar, Çaylı ve Beytarla köylerinin arazisine dağılmıştır; kalıntılar Budaklar Köyü'nün Hacı Ahmetler Mahallesi'nde yoğunlaşır. Bakanlık kenti Paphlagonia, Bithynia ve Galatia bölgelerinin kesiştiği noktada, Krateia'nın kuzeydoğusunda gösterir. Pleiades kaydında kent Kaisareia, Hadrianopolis ve Proseilemmene adlarıyla geçer.

Tarihçe

Bakanlığa göre 2003'ten beri süren yüzey araştırmaları ve kazılar, kentin Paphlagonia'nın önemli ticaret yolları üzerinde, Roma döneminde bölgesel ticaretin kayda değer bir pazar yeri olduğunu göstermektedir; bu durum yerleşimin tarih boyunca neden sürekli iskân gördüğünü de açıklar. Bir DergiPark makalesinin özeti iskânı Geç Helenistik, Roma ve Erken Bizans dönemlerine yerleştirir ve kentin kıyıdan çok iç bölgelerin özelliklerini taşıdığını söyler. Aynı özet, yazıtların M.S. 1-3. yüzyılı işaret etmesine karşın kazılarda mimari buluntuların bu aralığı henüz doğrulamadığını belirtir.

Kent M.Ö. 5'te Kaisareis Proseilemmentiai adıyla Galatia eyaletine bağlıydı; M.S. 2. yüzyıldan itibaren adı Kaisareis Hadrianopoleitai oldu. Bakanlık, adı Hadrianus'un bizzat değiştirip değiştirmediğinin bilinmediğini, ama bir yazıtın kentte imparatorluk kültünün varlığına tanıklık ettiğini yazar; yazıtta Hadrianus, Trajan ve Nerva anılır. Kalıntılara göre kent Geç Roma ve Bizans dönemlerinde belirgin biçimde önem kazanmıştır. Bizans döneminde yönetim alanı bugünkü Karabük'e kadar uzanıyordu; bilinmeyen bir tarihte Sora adlı bir kent kurulmuş ve Hadrianopolis topraklarından ayrılmıştır. Erken Bizans'ta önce Paphlagonia eyaletine bağlı olan kent, I. Theodosius'un hüküm sürdüğü 379-395 yıllarında o sırada oluşturulan Honorias eyaletine geçti; 535'te idari olarak yine Paphlagonia'ya bağlandı, dinî açıdan Honorias'a bağlı kaldı.

Bakanlık sayfası Aziz Alypius'u kentin tarihi için önemli sayar: 32 yaşında Hadrianopolis'e gelen Alypius, eski nekropolde bir sütunun üzerinde yaklaşık 50 yıl yaşamıştır ve sütunun yakınında Azize Euphemia adına bir kadın manastırı kurulduğu söylenir. M.S. 727 dolaylarında komşu Gangra'nın Emevi akınlarına uğraması kenti olumsuz etkilemiş ve terk edilmesine zemin hazırlamıştır; 8. yüzyıldan sonrasına ait veri çok azdır. Kent sonraki dönemde sırasıyla Oğuzların, Anadolu Selçuklu Devleti'nin, Candaroğlu Beyliği'nin ve Osmanlı Devleti'nin himayesine girmiştir.

Öne çıkan yapılar

Kültür Portalı'na göre kentte birden çok merkez vardır. Birinde kaya yüzüne işlenmiş bir aediculası bulunan kutsal alan çevresinde Roma kalıntıları yoğunlaşır; Roma dönemi mimarisi bunun dışında sınırlıdır. Erken Bizans kalıntıları ise yoğundur: kentin içinde üç kilise kalıntısı vardır, ikisi kaçak kazılarla açılmıştır, ayrıca tonozlarıyla ayakta kalan bir sarnıç bulunur. Üç kilisenin hepsi M.S. 6. yüzyıla aittir. DergiPark özeti hamamların iki ayrı teras üzerinde olduğunu, yapılarda çevre ocaklardan getirilen mermer ve traverten kullanıldığını ve ölü gömme gelenekleri, Kilise B mozaiklerindeki bazı ayrıntılar ve seramiklerde Frigya etkisinin izlenebildiğini yazar.

Kente 2 km uzaklıktaki en erken kilise 15 x 23,5 metre ölçüsündedir ve 2003'ten beri yapılan çalışmalarda tabanında dört önemli mozaik ortaya çıkmıştır. İnsan, hayvan ve meyve figürlerinin yer aldığı bu mozaiklerde Hristiyan inancındaki cennet ırmakları Phison, Geon, Euphrates ve Tigris kişileştirilmiş ve adlarıyla yazılmıştır; Kültür Portalı bu kompozisyonun Anadolu'da başka yerde görülmediğini belirtir. Tabandaki bir adak yazıtı sadık saray muhafızı Himerios ile Valentina'dan söz eder; Himerios adının filolojik olarak yalnızca M.S. 6. yüzyılda görüldüğü saptanmıştır. Atrium duvarının dış yüzünde en az on satırlık, silinmeye çalışılmış ama hâlâ seçilebilen bir Yunanca yazıt ve girişte Iordannes'in azizler arasında yattığını bildiren mermer bir yazıt da vardır. Mozaikler 2003'te hava koşullarından korunsun diye geçici bir örtüyle kapatılmıştır.

Ziyaret

Bakanlığın sayfası Budaklar Köyü'ndeki kazı evinin adresini verir. Açılış saatleri, giriş koşulları ve alanın o anki durumu için resmî sayfaya bakın.