Sivrihisar Ulu Camii

Sivrihisar Ulu Camii, Eskişehir'in Sivrihisar ilçesinde bulunan, geniş bir ahşap sütun ormanına sahip ortaçağ camisidir. Yapı, mihrap duvarına paralel altı sah halinde dizilen ahşap sütunların taşıdığı düz bir tavan ve çatıdan oluşan, Ortaçağ Anadolu'sunun Ahşap Hipostil Camileri serisinin beş bileşeninden biridir; seri 2023'te Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.

Konum ve çevre

Aday dosya Sivrihisar'ı, Ankara ile eski Dorylaeum'a (Eskişehir) giden yol üzerinde yer alan, Eskişehir'in yaklaşık doksan beş kilometre doğusundaki bir ilçe olarak tanımlar. Yerleşme, Sivrihisar Dağı'nın güney yamacında küçük, korunaklı bir platoda kuruludur; ilçe adı, sivri kayalık bir yamacın üzerindeki kaleden gelir. Cami hafif eğimli bir arazide durur, batı tarafında küçük bir avlusu vardır.

Tarihçe

UNESCO sayfası camiyi 1274-75 tarihine bağlar. ICOMOS ise yapının 13. yüzyılın ortası veya sonunda inşa edildiğini; 1274-75, 1439-40 ve 1778-79'da onarıldığını yazar. Ayrıntılı kayıt bulunmadığı için bu onarımlarda neyin değiştirildiği bilinmemektedir. Aday dosya, camiye bitişik Sülpük Mescidi'nin kapısındaki bir yazıtın, ilk yapıyı Hicri 629'a (1231-32) tarihlediğini bildirir; fakat yazıtın camiye değil, Osmanlı döneminde onarıldığı bilinen mescide ait olması, bu kronolojiyi tartışmalı kılar.

Kuzey kapısı alınlığındaki yazıt, 1274-75 onarımını, Fahreddin Ali vezir atandığında naipliği devralan Mikâil b. Abdullah'a bağlar. Doğu cephesindeki yazıtlardan biri Osmanlı Sultanı II. Murad döneminde 1439-40'ta, bir diğeri 1778-79'da onarım yapıldığını belirtir. Batı kapısı üzerindeki levha ise 1440'taki yeniden inşayı kadı Hızır Bey'e atfeder. Aday dosya, eski kirişlerin yeniden kullanıldığına dair izler bulunduğunu, bu yüzden yapının önemli ölçüde yeniden inşa edilmiş olabileceğini yazar. Minare için ICOMOS, Haziran 1487 tarihli bir yazıta dayanır; aday dosya aynı yazıtta Hacı Habib b. Taymi'nin adını verir, ancak koruma bölümünde 1409'da bir minare eklendiğini de yazar.

Mimari

Cami doğu-batı doğrultusunda uzanan, kabaca dikdörtgen planlıdır. Aday dosya dış ölçüleri 26,60 x 50,90 metre, iç ölçüleri 42,6 x 23,9 metre olarak verir; kadınlar mahfili dahil iç alan 1319 metrekaredir. Kuzey, doğu ve batı duvarlarında birer giriş vardır, tuğla minare güneybatı köşededir. Ana mekânda altmış üç ahşap sütun bulunur; Sülpük Mescidi'nin yükseltilmiş platformunda dört sütun daha vardır. Sütunların birçoğu üzerinde çeşitli desenler taşır; bir kısmı antik devşirme başlık ve kaidelerle bütünleşmiştir. Mihrabın yanındaki iki sütunun başlığı oymalı Korint tarzı devşirmedir. Tavan, mihrap duvarına yaklaştıkça alçalır; en yüksek bölüm dördüncü sahta, 5,7 metredir ve bu durum iç hacmi asimetrik kılar. Kuzey ve batı duvarı boyunca L biçimli bir kadınlar mahfili uzanır.

Sülpük Mescidi, yaklaşık beş metre karelik kubbeli bir tuğla odadan oluşur; zemini camiden yaklaşık bir metre yüksektir ve namaz alanına bakan bir mahfil izlenimi verir. Mihrap konusunda iki belge farklı biçimde anlatır: aday dosya sığ, sekiz yüzlü bir taş niş ve belki 15. yüzyılda yapılmış kalıpla çekilmiş bir alçı mihrap tarif eder; ICOMOS ise çevresinde sülüs yazı şeridi bulunan, beş sıra mukarnaslı bir niş kaydeder. Kündekâri tekniğindeki minber, 1924'te yıkılan Kılıç Mescidi'nden getirilmiştir ve kapısında Hasan b. Muhammed adı geçer. Camiden yaklaşık yirmi metre kuzeyde, 1327'de yapılmış mermer Alemah Kümbeti bulunur.

Onarımlar

2006-2007'de yapılan büyük restorasyonda özgün sıva, ekler ve cephe bezemeleri ortaya çıkarıldı ve arkeometrik yöntemlerle incelendi. 2012-2014 arasında çatı söküldü ve düz toprak dam yerine beşik çatı yapıldı. Yerinden oynamış tavan kirişleri yerine konuldu, çürüyen kirişlerin bazı kısımları aynı malzemeyle yenilendi, yağmur suyu iniş borularıyla toprağa yönlendirildi. Batı cephesindeki deformasyona karşı çelik destekler yerleştirildi ve kuzey ile batı cepheleri kapatan beton dükkânlar kaldırıldı. Yapısal kararlılık izlenmektedir. ICOMOS'a göre iç sıvada kabarma ve dökülme, ahşapta böcek ve mantar saldırısı sürmekte; taş kabukta da bozulma ve renk değişimi gözlenmektedir.

UNESCO ve koruma

Sivrihisar Ulu Camii, 2023'te (ii) ve (iv) ölçütleriyle listeye giren seri mülkün bileşenidir. Seri toplam 0,61 hektar, tampon bölgeler 36,66 hektar kapsar. ICOMOS, bileşenlerin dördünün kentsel sit içinde olduğunu, Sivrihisar Ulu Camii için belediyece bir koruma planı hazırlandığını ve bu planların güncellenmesi gerektiğini yazar. Cami Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne aittir ve 2863 sayılı Kanun kapsamında tescillidir.

Ziyaret

Cami yaşayan bir ibadet yeridir. Resmi bir ziyaret sayfası bulunamadığından saat ve koşullar burada verilmemiştir; güncel bilgi için yerel resmi duyurulara bakın.