Afyonkarahisar Ulu Camii

Afyonkarahisar Ulu Camii, şehir merkezinde, Afyon Kalesi'ni taşıyan Kocatepe'nin eteğinde bulunan ahşap direkli bir ortaçağ camisidir. Taş duvarların içinde sıralanan ahşap sütunlar düz bir tavanı ve çatıyı taşır. Yapı, 2023'te Dünya Mirası Listesi'ne giren ve beş caminin oluşturduğu Ortaçağ Anadolu'sunun Ahşap Hipostil Camileri serisinin bileşenlerinden biridir.

Konum ve çevre

ICOMOS, camiyi kentin merkezinde, Kocatepe'nin eteğinde gösterir. Aday dosya ise yapıyı kalenin güneybatı yamacında, kendi adıyla anılan mahallede konumlandırır ve 16. yüzyıldan başlayarak bazı kayıtlarda Cami-i Kebir ya da Hocabey Camii adıyla geçtiğini ekler. Cami bir külliyenin parçası değildir; tek başına duran bir yapıdır.

Tarihçe

Yapım 1272'de başlamıştır. ICOMOS bitiş tarihini 1277 ile 1278 arasına koyar; UNESCO'nun kısa sentezi ise 1272-77 aralığını yazar. Temel kitabesi günümüze ulaşmadığı için tarihlendirme, minber kapısındaki yazıta dayanır. Yazıtta marangoz Emir Hacı Bek'in adı ve Hicri 671 (1272) yılı okunur. ICOMOS, ustaların adlarının kapılar üzerinde böyle yazılı olmasını, ayakta kalan camiler arasında ender bir özellik olarak niteler.

Yerel tarih yazımı camiyi, Selçuklu vezirlerinden Sahip Ata Fahreddin Ali'nin iki oğlundan Emir Nureddin Hasan'a bağlar. Aday dosyaya göre 14. yüzyılda yapıda geniş bir onarım yapılmıştır; doğu girişinin üstündeki mermer levha bu onarımı, 1333'te ölen Emir Muzaffar al-Din'in oğlu Mughith al-Din Isa'ya atfeder. Bu kişi Sahip Ata'nın torununun oğlu olduğundan, yapıdaki yazılar seksen yılı aşan bir aile geçmişini gözler önüne serer.

Mimari

Plan, düzensiz ve yaklaşık dikdörtgen biçimlidir. Kuzey, doğu ve batıdan üç girişi vardır. Aday dosyaya göre dış ölçüleri 30,45 x 39,45 metredir ve zemin kattaki iç alan 913 metrekareyi bulur. Mihrap duvarına paralel uzanan beş sahını kırk ahşap sütun belirler. Sütun başlıkları ahşap mukarnaslıdır; bazıları sarkıt biçimindedir ve elle çizilmiş bezemeler taşır. Kuzey duvarı boyunca bir kadınlar mahfili uzanır. Tavan kirişlerini taşıyan konsollar arasında da el işi süslemeler görülür.

Kıble duvarındaki beyaz mermer mihrap altı sıra mukarnas içerir ve oyma bezemesi sığdır. Minber, 13. yüzyıl sonu minberlerinin tipik özelliklerini taşır; çift kanatlı ahşap kapısı Selçuklu dönemine ait en eski kapı örneklerinden sayılır. Aday dosya, kapı kanatlarında sekiz köşeli yıldız düzeni olduğunu da kaydeder. Boyalı süslemelerde bitkisel ve geometrik motifler ağır basar; kuş betimleri ise camiye özgü bir ayrıntı olarak anılır. Tuğla minare tek şerefelidir, kuzey cephesine bitişiktir ve gövdesinde turkuvaz ile patlıcan moru sırlı tuğlalar kullanılmıştır. Aday dosya, minarenin kaidesindeki taş-tuğla almaşığına bakarak onu 1341 onarımına bağlamayı olası görür; ICOMOS ise minarenin Yıldırım Bayezid döneminde (1389-1402) eklendiğini yazar.

Onarımlar

ICOMOS, camide 1341, 1765, 1851, 1947 ve 1984 tarihli müdahaleleri sayar. Bugünkü görünümü en çok belirleyen çalışma 1947'dedir: üst örtü tamamen açılmış, duvarların bazı bölümleri yeniden örülmüş, bozulan ahşap sütunların tamamı ve başlıkların çoğu yenilenmiştir. Düz toprak dam, metal kaplı eğimli bir çatıya dönüştürülmüş, çatıdaki fener kaldırılmıştır. 1983'te ahşap kırma çatı onarılmış, 1984'te minarenin mukarnaslı bölümü yenilenmiştir.

1987'de koruma alanı ilan edildikten sonra çevredeki niteliksiz yapılar 1987-2005 arasında kamulaştırılıp yıktırıldı. 2006'daki kapsamlı restorasyonda sonradan eklenen malzemeler temizlendi, eksik parçalar özgün renk ve malzemeye benzer yeni parçalarla tamamlandı ve eski parçalardan ayırt edilebilir kılındı. Boyalı yüzeyler temizlenip sağlamlaştırıldı ve belgelendi. Aday dosya, 2018'de bir restorasyon projesi hazırlandığını, ancak uygulamasının henüz yapılmadığını kaydeder.

UNESCO ve koruma

Seri mülk 2023'te (ii) ve (iv) ölçütleriyle listeye yazıldı. UNESCO sentezi, bu camilerin dış cephesinin moloz ve kesme taştan, iç taşıyıcı sisteminin ise ahşaptan oluştuğunu; ahşap sütun başlıklarının ya mukarnas ya da devşirme taş olduğunu belirtir. Serinin bütün alanı 0,61 hektar, tampon bölgesi 36,66 hektardır. Camiler, 2863 sayılı Kanun kapsamında korunması gerekli kültür varlığı olarak tescillidir ve Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne aittir. ICOMOS, beş bileşenden yalnızca Afyonkarahisar Ulu Camii'nin '1. grup' tescilli olmadığını yazar.

ICOMOS, caminin yanında bir afet riskli alan bulunduğunu ve kaya düşmesi ihtimalinin altını çizer. Ayrıca planlanan bir teleferiğin cami çevresindeki görünümleri ciddi biçimde etkileyebileceğine dikkat çeker; proje etki değerlendirmesi yapılması için durdurulmuştur. Devletin Kasım 2024 tarihli durum raporu bu etki değerlendirmesinin tamamlanıp UNESCO'ya sunulduğunu bildirir; ayrıca Afyon kentsel sit alanı koruma planının Eylül 2023'te belediye tarafından bitirildiğini kaydeder.

Ziyaret

Cami bugün de ibadete açık, yaşayan bir mabettir (ICOMOS). Bakanlık veya Vakıflar tarafından yayımlanmış tek bir resmi ziyaret sayfası bulunamadığı için açılış saatleri ve ziyaret koşulları burada verilmemiştir; güncel bilgi için ilgili resmi kurumların duyurularına bakmanız gerekir.