Midas Yazılıkaya

Midas Yazılıkaya, Eskişehir'in Han ilçesine bağlı Yazılıkaya Köyü'nün hemen batısında yer alan bir Frig kentidir. Kültür Portalı, Yazılıkaya Vadisi'ni Dağlık Frigya'nın Eskişehir sınırları içinde kalan vadilerinden biri olarak anlatır ve Friglerin inanç merkezi olarak seçtiği Midas kentinin bu vadide bulunduğunu yazar. Bakanlık sayfasına göre kent, Yazılıkaya Vadisi'nin güney ucunda, tüf kayalardan oluşan bir platonun üzerinde kurulmuştur.

Konum ve doğal yapı

Yazılıkaya Platosu denen kaya kütlesi 650 metre uzunluğunda, 320 metre genişliğindedir ve vadi tabanından yaklaşık 60-70 metre yüksektedir. Kültür Portalı, kutsal kentin, vadiye batıdan ve kuzeyden giren yolları gözleyen daha yüksekteki Akpara, Pişmiş, Gökgöz ve Kocabaş kaleleriyle de güvence altında olduğunu ekler. Güncel ziyaret bilgileri için resmî sayfaya bakılmalıdır.

Tarihçe

Bakanlık sayfası, kazı sonuçlarına göre kentin çevresindeki ilk yerleşimin M.Ö. 3. bin yıla uzandığını, en erken Frig iskânının ise M.Ö. 8. yüzyılın son çeyreğinde başladığını yazar. Kültür Portalı buradaki anıt ve sunakların M.Ö. 8-6. yüzyıllar arasında yapıldığının düşünüldüğünü belirtir; Midas Anıtı'nı ise tek başına M.Ö. 6. yüzyılın ilk yarısına bağlar. İki sayfa bu bakımdan birbirini tamamlar: biri iskânın başlangıcını, öbürü anıtların yapım aralığını verir.

Gordion devletin en güçlü siyasi merkeziydi; Midas kenti ise krallığın başından itibaren en önemli dini merkez sayılır. Bakanlık, Frig Krallığı siyasi olarak yıkıldıktan sonra da kentin terk edilmediğini, Pers, Hellenistik, Roma ve Bizans dönemlerinde kaya yapılarının bazı eklemelerle kullanılmayı sürdürdüğünü yazar. Kültür Portalı da Hellenistik ve Roma dönemlerinde kullanımın devam ettiğini bildirir.

Öne çıkan yapılar

Kral Yolu, surlar ve kaya yapıları

Frig döneminde kentin surlarla çevrili olduğu düşünülür, ancak günümüzde yerinde korunmuş tek bir sur taşı yoktur. Kayaların belli yerlerinde basamak biçiminde oyulmuş temel yuvaları bir savunma sisteminin kanıtı sayılır. Ana giriş doğudadır; ana kayaya açılmış rampalı yola Kral Yolu denir ve rampanın iki yanındaki kaya kütlelerine figürlü kabartmalar işlenmiştir. Platoda ana kayadan yontulmuş büyük basamaklı sunaklar, kaya merdivenlerle inilen tonoz örtülü iki kaya tüneli ve güneybatıdaki alt terasta büyük kaya sarnıçları önemli yapılar arasındadır.

Midas Anıtı

Kültür Portalı Midas Anıtı'nı Frig kaya fasadlarının en görkemli örneği olarak tanıtır. Anıt, kentin kuzeydoğu eteğinde öne çıkan bir kaya kütlesi üzerinde, doğuya bakar; yüksekliği 17 metre, genişliği 16,5 metredir; zeminden 1,20 ile 1,80 metre arasında yükselir. Güneşe dönük yüzü bir tapınak cephesi gibi işlenmiştir; üçgen alınlık ve cephe geometrik motiflerle süslüdür, tepede iki yarım daireden oluşan bir akroter bulunur. Ortadaki büyük niş bir kapıyı simgeler ve törenlerde Ana Tanrıça Matar Kubileya'nın heykelinin yerleştirildiği kutsal bölüm sayılır.

Anıtın adı yazıtlardan gelir: sol üst köşedeki Frigce yazıtta Midai sözcüğü geçtiği için anıta bu ad verilmiş, yöre halkı ise yazıtlar nedeniyle Yazılıkaya demiştir. Portal'a göre üç Frigce yazıt vardır. İlki 11 metre uzunluğundadır ve Kral Midas'ın adını içerir; ikincisi sağ yan çerçevede 4,75 metre, üçüncüsü soldaki nişin içinde 4,45 metre uzunluğundadır. Yazıtlar okunabilir olsa da anlamları kesin çözülememiştir; ikinci grup yazıtlarda Ana Tanrıça Matar'ın adının geçmesi önemlidir.

Sunaklar, nişler ve diğer anıtlar

Bakanlık metni, vadideki kaya oyma dini anıtların, ister büyük ister küçük olsun, Friglerin doğayı simgeleyen Ana Tanrıça Matar Kubileya'ya duyduğu bağlılığı yansıttığını ve hepsinin açık hava tapınağı işlevi gördüğünü söyler. Üçgen alınlıklı, beşik çatılı fasadlar Frig konutlarının ön yüzünü temsil eder; bezemeleri Frig ahşap işçiliğindeki süslere benzer. Sunaklarda tanrıçayı simgeleyen yuvarlak başlı, dörtgen gövdeli idollere basamaklarla çıkılır; nişlerin arka duvarlarında ise heykelcik ya da idol yuvaları vardır. Vadide ayrıca Bitmemiş Anıt, Antik Yol, Gerdekkaya Mezar Anıtı, Hamamkaya, Kırkgöz Kale ve Küçük Yazılıkaya gibi yapılar bulunur.

Araştırma tarihi

Bakanlık sayfasına göre Dağlık Frigya ve Midas Kenti araştırmaları 1800'de William Martin Leake ve arkadaşlarının Yazılıkaya'yı keşfiyle başlar. 1826'da Fransız gezginler A. de Laborde ile L. de Laborde Bitmemiş Anıt'ı bulur, 1834'te Charles Texier Küçük Yazılıkaya'yı ortaya çıkarır; Kültür Portalı Texier'nin aynı yıl Midas Anıtı'nın gravürünü yaptığını da ekler. W. M. Ramsay 1881'den başlayarak bölgede çalışmış; yere Midas Kenti adını ilk veren de o olmuştur.

Bakanlık, ilk sistemli kazıların 1937-1939 arasında İstanbul Fransız Arkeoloji Enstitüsü müdürü Albert Gabriel ile Hollandalı arkeolog C. H. Emilie Haspels'in yürüttüğünü yazar; Kültür Portalı ise anıtın önünde 1936 ve 1937'de kazı yapıldığını söyler. Bu kazıda kuzeye eğimli, 17x19 metrelik bir avlu ile sütunlu bir galerinin kayaya oyulmuş tabanı ve dört sütun kaidesi bulunmuştur; araştırmacılar burada anıtsal bir fasad, avlu ve galeriden oluşan, Matar'a adanmış bir açık hava kült kompleksi olduğu görüşündedir. 1948'de İstanbul Fransız Arkeoloji Enstitüsü adına ikinci dönem kazılar başlamış, Haspels'in bölge yüzey araştırması 1958'e kadar sürmüştür. Eskişehir Arkeoloji Müzesi 1990-1993 arasında anıt çevresinde ve sarnıçlarda temizlik çalışması yapmıştır.

UNESCO ve koruma

Kültür Portalı, Midas Yazılıkaya'ya ev sahipliği yapan Dağlık Frigya Bölgesi'nin 2015'ten beri UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde olduğunu bildirir; Bakanlık sayfası da alanın Dünya Mirası Listesi'ne aday gösterilmesinin uygun görüldüğünü söyler. Alan henüz listeye girmiş değildir.