Pessinus

Pessinus, Eskişehir'in Sivrihisar ilçesine bağlı Ballıhisar köyünde bulunan, Frig kökenli bir antik kenttir. Anadolu Ana Tanrıçası'nın (Kybele, Agdistis) kutsal merkezi olarak tanınır; Roma İmparatorluk döneminde Galatia'nın önemli kentlerinden biri olmuş ve en görkemli çağını Augustus zamanında yaşamıştır.

Bugün görülebilenler ağırlıklı olarak Roma çağına aittir: Augustus'tan sonra tamamlanan imparatorluk kültü tapınağı, Merdivenli Tiyatro, agora ve Gallos kıyısındaki kanal. Kentin büyük bölümü ise modern köyün altında kalmıştır.

Konum ve ulaşım

Bakanlık, kentin Sivrihisar'ın yaklaşık 13 km güneybatısında olduğunu yazar; Yurtsever yaklaşık 16 km güney der. Pleiades kaydı kentin Pessinous ve Iustinianoupolis adlarını, Türkçe adı Ballıhisar'ı ve Latince Pesinunte biçimini sıralar, Galatia'ya bağlı bir yerleşim olarak gösterir. Kortanoğlu'na göre köyün başka bir yere taşınmasına dair resmî karar alınmış, ama uygulanamamıştır; bu durum kapsamlı kazıyı engelleyen başlıca etkenlerden biridir.

Tarihçe

Tapınak alanında bulunan ve M.Ö. 1600-1500 arasına tarihlenen bir Hitit seramik parçası, bugüne dek kent için saptanan en eski izdir (Kortanoğlu). Yurtsever de kazılarda M.Ö. 1500'e tarihlenen bir ocaktan söz eder. Bölge önce Frig topraklarıydı; M.Ö. 278/277'de Anadolu'ya geçen Galatlar Ankyra çevresine yerleşti ve bölge Galatia adını aldı. Kortanoğlu'nun aktardığına göre Strabon, Pessinus'un o bölgenin en büyük ticaret merkezi olduğunu, rahiplerin eskiden hükümdar da sayıldığını, Attalosların ise kutsal alana tapınak ve beyaz mermer revaklar kazandırdığını yazar.

Yurtsever, Pergamon kralıyla Ana Tanrıça'nın başrahipleri arasında M.Ö. 163-156 yıllarında gizli yazışmalar sürdüğünü, bu yakınlığın Pessinus'ta imar faaliyetlerini desteklemiş olabileceğini belirtir ve bir peristil yapısının Dor başlıklarını II. Attalos dönemine (M.Ö. 159-138) tarihler. Roma'nın M.Ö. 133'te Pergamon'u ilhak etmesinin ardından Pessinus maddi kayıp yaşamıştır.

Kortanoğlu'na göre Roma, İkinci Pön Savaşı sırasında Pessinus'taki tanrıça idolünü, bir göktaşını, Pergamon Kralı I. Attalos'un yardımıyla aldı; idol M.Ö. 204'te Roma'ya ulaştı, Palatinus Tepesi'ndeki tapınak M.Ö. 191'de tamamlandı. Augustus M.Ö. 25'te Galatia eyaletini kurdu ve Pessinus bu eyaletin sınırlarında kaldı.

Bakanlığa göre Augustus çağı kentin en görkemli dönemidir. Tapınak onun ölümünden sonra yapılmaya başlanmış ve Tiberius döneminde (M.S. 14-37) tamamlanmıştır; agora Claudius (41-54), Bouleuterion Severuslar (193-235), kentin doğusundaki tiyatro ise Hadrianus (117-138) dönemine aittir. Kortanoğlu tapınağın antik Pessinus sikkelerinde de betimlendiğini ve kentin hiçbir zaman neokoros unvanı almadığını, bunun bazı araştırmacılarca Roma'nın Ana Tanrıça'ya duyduğu saygıyla açıklandığını yazar. Bakanlık kentin M.S. 9. yüzyılda önemini yitirmeye başladığını, birkaç yüzyıl sonra tümüyle terk edildiğini belirtir. Lambrechts, tapınak alanında Roma çağında yapılan oyuntunun 4. yüzyılın ikinci yarısında tapınağın yıkıntısıyla doldurulduğunu, Geç Roma döneminde dolgunun üzerine bir yol salındığını düşünür.

Önemli kişiler ve olaylar

Kazı tarihinin ana adları Pierre Lambrechts, J. Devreker ve Gocha R. Tsetskhladze'dir; 2025'ten itibaren bilimsel koordinasyon Adem Yurtsever'dedir. Antik dönemden Strabon yazılı kaynağı verir. Konsül Marius'un M.Ö. 101 dolaylarında Cermen saldırılarına karşı kazandığı zaferi Pessinus tanrıçasına bağlayıp kentteki tapınağı ziyaret ettiği aktarılır. Efsanede ise kent Kral Midas'la anılır.

Öne çıkan yapılar

İmparatorluk kültü tapınağı

Korinth düzenindeki tapınak peripteros planlıdır; kısa kenarında altı, uzun kenarında on bir sütunu ve antlar arasında iki sütunu olduğu düşünülür. Dış temel kalıntıları yaklaşık 24,10 x 13,70 m, cella ile pronaosun ortak temeli 17,15 x 9,15 m ölçüsündedir; yapı beş ya da altı basamaklı bir podyuma oturuyordu. Sütun tamburları, Korinth başlıkları, arşitrav, friz ve korniş parçaları tapınağın çevresine ve köye dağılmıştır. Lambrechts tapınağın orta ekseninin anıtsal merdivenin eksenine denk geldiğini saptamış, ikisinin tek bir mimari bütün oluşturduğunu yazmıştır.

Merdivenli Tiyatro

Basamakların önünde dinî ya da başka gösteriler için orkestra bulunan bu yapı, tapınağı aşağıdaki agoraya bağlar. Özgün 30 basamağın 26'sı korunmuştur; genişliği altta 11,51, üstte 11,75 m'dir. Lambrechts 1971'de orta bölümde 24 basamak açtı; basamaklar 26 cm yüksekliğindeydi ve 52 cm'lik mermer bloklar iki basamağa karşılık gelen oturma yerleri sağlıyordu.

Bouleuterion

Severus dönemine tarihlenen, Severus Tiyatrosu da denilen yapı Merdivenli Tiyatro'nun orkestrası üzerine kurulmuştur. Elips planlıdır, ortası basamaklı ve altı mermer oturma sıralıdır; muhtemelen kent meclisi toplantıları için kullanılmıştır. Yerel mermerden yapılan bloklardan bazılarında taşçı işaretleri seçilir.

Agora ve sütunlu cadde

Claudius döneminde yapılan agora tapınağın ve Merdivenli Tiyatro'nun altında, üç yanı portikolu bir meydandır; kazılan bölümü 32 x 26,38 m'dir ve sütunlu caddeyle Gallos kıyısında birleşir. Lambrechts 1971'de tapınak ekseniyle uyumlu, önünde üç basamak bulunan bir kolonadın iki kanadını buldu; kolonad büyük bir yangınla yıkılmıştı ve 20-30 cm'lik kül tabakasında yanık izli mermer bir heykel başı çıktı.

Gallos kanalı

Bakanlık broşürüne göre Augustus dönemine ait yedi basamaklı kanal, 11-13 m genişliğinde ve 500 m uzunluğundadır; Gallos Nehri'nin suyunu doğu-batı doğrultusunda kentin içinden geçirir ve 1. yüzyıldan 3. yüzyıla genişletilmiştir (Bakanlığın İngilizce sayfasında aynı aralık M.Ö. olarak yazılmıştır). Kortanoğlu kanalın kenti ikiye böldüğünü yazar. Lambrechts, köy camisinin yaklaşık 50 m güneyinde antik kanalın yön değiştirip birden batıya döndüğünü saptadı.

Dor başlıklı peristil yapı (Sektör H)

Yurtsever, tapınak alanının önündeki bir peristil yapıda, yani Sektör H'de, kumtaşından Dor başlıklarının bulunduğunu, bir başka mermer örneğin ise kazı evi bahçesinden çıktığını belirtir. Yapı geleneksel bir gymnasion ya da palaestra gibi görünmediği için, kentin elitinin ve rahiplerin toplandığı bir yer olabileceğini öne sürer.

Hadrianus dönemi tiyatrosu

Kentin doğusundaki tepenin yamacında yapılan, Bakanlığa göre 8.000 kişilik tiyatroda bugün yalnızca cavea çukuru ve birkaç oturma sırası seçilir. Kortanoğlu caveanın büyük oranda sökülmüş olduğunu yazar.

Kazı çalışmaları

Kenti 19. yüzyılda Texier ve Humann, 20. yüzyılda Bittel ziyaret etmişti. Sistemli bilimsel çalışmayı 1967'de Belçikalı Pierre Lambrechts (Ghent Üniversitesi) başlattı; asıl amacı Ana Tanrıça Tapınağı'nı bulmaktı. Lambrechts 1973'e dek yedi kampanya yürüttü ve ölümüyle çalışmayı bırakmak zorunda kaldı. J. Devreker kazıyı 1987'de yeniden başlattı ve 2009'daki emekliliğine dek sürdürdü (Bakanlık 2008 verir). Ghent ekibinin 2003'te yayımlanan 417 sayfalık kitabı, Excavations in Pessinus: The So-Called Acropolis, Hellenistik ve Roma çağı mezarlığından Bizans kalesine uzanan alanı ele alır. 2009'da kazı başkanlığı Melbourne Üniversitesi'nden Gocha Tsetskhladze'ye geçti. Kortanoğlu 2012'de kazı yapılamadığını, 2013'ün Melbourne ekibinin son yılı olduğunu yazar; Yurtsever ise çalışmaların 2015'e dek sürdüğünü söyler. Yaklaşık on iki yıl boyunca kentte kazı yapılmadı; 2025'te kazı ve araştırmalar Eskişehir Müzesi başkanlığında, Adem Yurtsever'in bilimsel koordinasyonuyla yeniden başladı.

Lambrechts'in 1971'deki beşinci kampanyası 5 Temmuz-10 Eylül arasında yaklaşık 40 işçiyle yapıldı; Afyon Müzesi'nden Bedri Yalman hükümet temsilcisiydi. Çalışma tapınak alanında (B), kanal alanında (D) ve ilk kez açılan H alanında sürdü. H alanında beş yerleşim evresi saptandı; 11 Ağustos 1971'de bölgeyi vuran bir fırtına ise özellikle kanal alanındaki bulguların büyük bölümünü bozdu.

Buluntular ve müzeler

Kazı buluntuları ve çevreden devşirilen parçalar köydeki açık hava sergisinde ve Eskişehir Eti Arkeoloji Müzesi'nde görülebilir. Tapınağa ait üst yapı parçaları ise köyün içine dağılmıştır. Lambrechts'in kayıtları arasında boynuzdan bir Eros parçası ve Sakarya yolunun yakınında bir Roma mezar anıtı vardır; anıt bir Roma mezarlığına işaret eder.

Mitoloji ve antik yazarlar

Kortanoğlu, Diodoros, Strabon, Vergilius, Ovidius ve Pausanias'ın aktardığı anlatıyı özetler: Zeus'un tohumundan çift cinsiyetli Agdistis doğar; Dionysos onu hadım eder, kanından bir badem ya da nar ağacı biter. Irmak tanrısı Sangarios'un kızı meyveyi göğsüne koyunca Attis doğar. Pessinus Kralı Midas, Attis'i kızıyla evlendirmek ister; Agdistis Attis'i deliye çevirir, Attis kendini hadım eder ve kanından menekşeler çıkar. Ana Tanrıça için hadım rahiplerden oluşan bir tarikat kurulur. Strabon, Kybele adının Kybelon Dağı'ndan geldiğini de yazar. Kortanoğlu'na göre tanrıçanın asıl temenosu ve anıtsal yapısı henüz bulunamamıştır.

UNESCO ve koruma

Okunan kaynaklarda Pessinus'un bir koruma statüsü ya da UNESCO listesi durumu belirtilmez. Kortanoğlu, yakındaki Gordion'un Dünya Mirası Listesi'ne girişini yerel, ulusal ve uluslararası iş birliğinin başarısı olarak anar ve Pessinus'un da benzer bir tanınırlığa ulaşabileceğini yazar. Aynı yazara göre köyün antik kentin üzerinde olması kazıların kapsamını sınırlayan başlıca engeldir.

Ziyaret

Bakanlık sayfasında ören yerinin çalışma saatleri ve adresi (Ballıhisar Köyü) verilir; güncel bilgi için resmi sayfaya bakın. Sayfa, yakın duraklar olarak Midas Yazılıkaya Örenyeri ile Eti Arkeoloji Müzesi'ni listeler.