Pisidia Antiokheia

Pisidia Antiokheia, Isparta'nın Yalvaç ilçesine bağlı, Sultan Dağları'nın güneye bakan eteklerindeki bereketli ovada konumlanmış bir Pisidia kentidir. Bakanlık sayfası kenti Yalvaç'ın yaklaşık 1 km kuzeyine, Kültür Portalı ise yaklaşık 1 km kuzeydoğusuna yerleştirir. Seleukoslar tarafından kurulan kent sonradan Roma ve Bizans dönemlerinde de kullanıldı; bugün görülen kalıntıların çoğu bu iki çağa aittir.

Tarihçe

Bakanlığın Türkçe sayfasına göre kentin kurucuları, İskender'in vefatının ardından I. Seleukos ve oğlu Antiochos'tur. Aynı sayfa Hellenistik dönemden kalma bir tiyatrodan söz eder. Akademik bir çalışma, kentin Hellenistik ve Roma İmparatorluk dönemlerinde askerî koloni olarak yeniden düzenlendiğini, doğu ile batı arasındaki ticaret yolunun, Ege Bölgesi'nden İç Anadolu'ya geçiş noktasında bulunmasının da farklı kültürlerden insanları buraya çektiğini yazar. Kültür Portalı, kentte Roma ve Bizans dönemine ait yapı kalıntıları bulunduğunu belirtir.

Bizans çağında kentin yazgısı için Mehmet Özhanlı'nın Cedrus dergisindeki makalesi bir çerçeve sunar: 8. ve 9. yüzyıllar siyasi ve özellikle ekonomik gerilemenin yaşandığı dönemdir; 10. yüzyılda ekonomi toparlanmaya başlamış ve bu gelişme 12. yüzyıla kadar sürmüştür. Aziz Pavlus'un ziyaret edip Hristiyanlığı yaydığı yerlerden biri olduğu için Kültür Portalı Pisidia Antiokheia'yı bir hac merkezi sayar ve St. Paul Kilisesi'ni hac duraklarından biri olarak anar.

Kent planı

Kültür Portalı'na göre kentin sur hattı, 1982-1983 araştırmalarıyla tümüyle belirlenmiştir ve ana giriş kapısı batıdadır. Bakanlığın İngilizce sayfası akropolün yaklaşık 46 hektarlık surlu bir alanda olduğunu söyler. Üç girişli, zafer takı biçimindeki batı kapısı, Augustus Tapınağı'na çıkışı sağlayan Propylon ile benzer bir mimari ve plastik anlayışla yapılmıştır. Kent, Miletli mimar Hippodamos'un adını taşıyan düzenli, ızgara biçimli bir plana göre kurulmuştur: batı kapısından başlayan ve 90+320 m uzunluğunda verilen Decumanus Maximus, Nymphaeum'dan başlayan 400 m'lik Cardo Maximus ile dik açıyla kesişir. Ana cadde boyunca dükkânlar sıralanır.

Öne çıkan yapılar

Augustus Tapınağı ve Propylon

Bakanlık sayfasına göre Augustus Tapınağı, Propylon'un merdivenlerinden çıkılarak ulaşılan anıtsal bir yapıdır ve kentin en yüksek noktasında kayalardan düzletilmiş bir alandadır. Bu alanın başlangıçta bölgede köklü bir geçmişi olan Ana Tanrıça Kybele ile Ay Tanrısı Men'in kutsal alanı olması, Roma yönetiminde ise imparator tapınağına çevrilmiş olması olasıdır. Yapımına muhtemelen Augustus döneminde başlanmış ve imparatorun ölümünden sonra ona adanmıştır. Kültür Portalı, kentin merkezinde tiyatro, Tiberius Alanı, Propylon ve Augustus Tapınağı alanının bulunduğunu yazar; Bakanlığın Türkçe sayfası ise Augustus ve Tiberius adlı iki meydandan söz eder.

Tiyatro

Batı kapısından geçince Decumanus Maximus başlar; cadde yükselerek yaklaşık elli metre sonra tiyatroya ulaşır. Cavea, diazoma, kerkides, parodoslar, orkestra ve sahne binası büyük ölçüde yıkılmıştır. Bakanlığın İngilizce sayfası, Antiokheia tiyatrosunun 15.000 kişilik Aspendos tiyatrosuna benzediğini ve Pisidia'nın diğer önemli kentleri Sagalassos, Selge ve Termessos tiyatrolarından büyük olduğunu belirtir. İlk mimarisi kentin kuruluşuna, hatta Hellenistik döneme kadar gider.

St. Paul Bazilikası

Bakanlık sayfasına göre bazilika 70 m uzunluğunda ve 27 m genişliğindedir; surlara bitişik narteksi 27 x 13 m'dir. Üç nefli ve yarım daire apsisli bir bazilika planı gösterir. Muhtemelen 4. yüzyıl sonunda değişikliğe uğramış, birinci kat içi tümüyle doldurulmuş, orta nefi mozaikle kaplanmıştır; kuzeyine mermer döşemeli bir avlu eklenmiştir. İlk kazılarda bulunan geometrik ve bitkisel bezemeli mozaik şu anda 30 cm toprak altındadır.

Su kemerleri, hamam ve diğerleri

Kültür Portalı kentin kuzeyinde su kemerleri, nymphaeum, hamam ve palaestra kalıntılarının bulunduğunu, su kemerlerinin kuzeydoğu yönünde kısmen ayakta görülebildiğini ve Tiberius Alanı yakınında bir Bizans kilisesi, batıda bir bazilika kalıntısı olduğunu yazar.

Kazı çalışmaları

Kültür Portalı, Amerikalıların 1920-1924 arasındaki kazılarından yaklaşık 56 yıl sonra, 1980'li yıllardan beri müze müdürlüğünün yönetiminde, Bakanlık ve yerel idarenin desteğiyle kurtarma kazılarının sürdürüldüğünü bildirir. Aynı sayfa bir başka cümlede 1914-1924 kazılarından söz eder; iki tarih aralığı kaynakta birlikte durmaktadır. Hamam-Bazilika yapısı, tiyatro, nymphaeum, batı kapısı ve çevresi, Decumanus ve Cardo caddelerinin kenarındaki sokak ağızları, St. Paul Kilisesi ile Merkezi Kilise'de de ufak çaplı çalışmalar yürütülmüştür.

2013'te, Yalvaç Belediyesi'nin imara açtığı Gürgübayram Mahallesi'nde, kentin yaklaşık 1 km batısında, Yalvaç Müzesi Müdürlüğü'nün yürüttüğü bir kurtarma kazısı gerçekleşti. Özhanlı'nın bildirdiğine göre kazıda çok sayıda Geç Bizans dönemi mezarı, kentten getirilen yuvarlak bir tapınağın bloklarıyla yapılmış yuvarlak bir yapı, başsız çıplak bir erkek heykelciği ve çok sayıda kandil kalıbı bulundu. Kalıplar M.S. 4.-7. yüzyıllara tarihlenir ve kentin yerel üretimini belgeler.

Ziyaret

Ören yerinin saatleri ve giriş koşulları için Bakanlığın resmî sayfasına bakın. Sayfa, T.C. vatandaşları için Müzekart'ın geçerli olduğunu belirtir; yakındaki müzeler arasında Yalvaç Müzesi sayılır.