Aizanoi

Aizanoi, Kütahya'nın Çavdarhisar ilçesinde, il merkezinin yaklaşık 50 km uzağında yer alan bir Roma dönemi kentidir. Penkalas (Kocaçay) Irmağı'nın yukarı kesiminde, Frigya'nın ana tanrıçası Meter Steunene'nin kutsal mağarasının çevresinde gelişmiştir. Bakanlık sayfası kenti Efes, Bergama ve Side ile çağdaş sayar. Kalıntılar arasında Zeus Tapınağı, bitişik düzende yapılmış tiyatro ve stadyum, macellum ve Kocaçay köprüleri öne çıkar.

Ad ve konum

Bakanlık ve Kültür Portalı sayfaları, kentin adının Azan adlı mitolojik kahramandan geldiğinin sanıldığını yazar. Anlatıya göre Azan, Erato adlı su perisinin efsanevi Kral Arkas'la evliliğinden doğmuştur ve antik kaynaklarda Frigyalıların öncülü sayılır. Aizanoi, Frigya'ya bağlı Aizanitislerin ana yerleşme merkeziydi. Güncel ziyaret koşulları için Bakanlığın resmî sayfasına bakın; Bakanlık sayfası T.C. vatandaşları için Müzekart'ın geçerli olduğunu belirtir.

Tarihçe

Zeus Tapınağı'nın bulunduğu yüksek platoda yapılan kazılar M.Ö. 3. binyıla ait yerleşme tabakalarını ortaya çıkarmıştır. Helenistik dönemde bölge zaman zaman Bergama'ya, zaman zaman Bithynia'ya bağlı kaldı; M.Ö. 133'te Roma egemenliğine girdi. Kentin adını taşıyan ilk sikkeler M.Ö. 2. ve 1. yüzyıllardan bilinir. Tahıl, şarap ve yün üretimiyle zenginleşen Aizanoi'de kesin kentleşme izlerine ancak M.S. 1. yüzyıl sonlarında rastlanır.

Zirve dönemi konusunda iki sayfa farklı çerçeve çizer. Kültür Portalı en parlak çağı M.S. 2. yüzyıl olarak verir ve bu dönemde büyük imar faaliyeti yürütüldüğünü yazar. Bakanlığın İngilizce sayfası ise kentin M.S. 50-250 arasında, özellikle dinî ve ekonomik kimliğiyle doruğa çıktığını belirtir ve kente Neokoros unvanının verildiğini ekler. Bu unvan yatırımda öncelik, vergi muafiyeti ve sığınma hakkı gibi ayrıcalıklar getiriyordu. Erken Bizans döneminde Aizanoi piskoposluk merkeziydi, ancak 7. yüzyıldan sonra önemini yitirdi. Tapınak düzlüğü Ortaçağ'da bir hisara dönüştürüldü ve Selçuklu döneminde Çavdar Tatarları tarafından üs olarak kullanıldı; Çavdarhisar adı buradan gelir. Bakanlık sayfası, Roma döneminde kentin nüfusunun yaklaşık seksen bin olduğunu tahmin eder.

Öne çıkan yapılar

Zeus Tapınağı

Kültür Portalı'na göre tapınak, ırmağın batı kıyısından yaklaşık iki yüz metre uzakta, sütunlu galerilerle çevrili 130,5 x 112 m'lik bir alanın ortasında, 35 x 35 m'lik bir podyum üzerinde yükselir. Yapımına M.S. 92'de başlanmış, Hadrianus döneminde (M.S. 117-138) tamamlanmıştır. Yapının dar yüzlerinde sekiz, yan yüzlerinde on beş sütun sayılır; tapınak, Frig tanrıçası Meter Steunene'ye adanmış yeraltı cellasına inen bir merdivenle çatıya ulaşılan pseudodipteros planlı bir tapınaktır. Bakanlığın İngilizce sayfası bu yapının özgün üst yapısının 9,30 m yüksekliğinde ayakta durduğunu ve kent planında merkezî bir yerde olduğunu söyler. Batı alınlığın akroterinde Kybele, doğu alınlığın akroterinde Zeus tasvir edilmiştir. Ön galeri duvarlarındaki yazıtlar Hadrianus'u ve kente hizmet etmiş Apuleius'u över.

Tiyatro ve stadyum

Tiyatro ile stadyumun tek bir kompleks halinde, bitişik kurulması antik dönemde Aizanoi dışında görülmeyen bir düzendir. Bakanlığın Türkçe sayfası tiyatro için on beş bin, stadyum için on üç bin beş yüz seyirci kapasitesi verir; İngilizce sayfa ise her birim için yaklaşık on beş bin kişiden söz eder.

Macellum

Nehir kıyısındaki yuvarlak planlı macellum, M.S. 2. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenir ve haftanın her günü açık, düzenli bir pazar yeriydi. Bakanlık sayfasına göre burada et, kümes hayvanı, fırın ürünleri, tahıl, zeytinyağı, nadir sebze ve meyve ile garum soslu taze ve işlenmiş sazan satılırdı. Kültür Portalı yapıyı dünyanın ilk borsalarından biri sayar. Duvarlarında, İmparator Diocletianus'un M.S. 301'de enflasyonla mücadele için saptadığı mal fiyatlarını içeren ve oldukça iyi korunmuş yazıtlar vardır.

Kutsal alan, köprüler ve diğer yapılar

Meter Steunene kutsal alanı kentin güneybatısındadır ve Frig dönemine uzanan inanç geleneğini yansıtır; alanda yuvarlak planlı bir kaya mağarasında kaya taht, tapınak alanına ait boğa kurban çukurları ve depremlerle çökmüş derin bir kaya inini barındırır. Kocaçay üzerinde beş köprü yer alır ve bunlardan ikisi ayaktadır. Bakanlık sayfası bunlara ek olarak iki hamam, sütunlu cadde, kent mezarlığı, bir su bendi (tek kemerli), su yolları ve anıtsal kapı yapılarını sayar; Kültür Portalı iki agora ve gymnasiumu da anar.

Kazı çalışmaları

Aizanoi 1824'te Avrupalı gezginlerce yeniden keşfedilmiş, 1830'lu ve 1840'lı yıllarda incelenip tanımlanmıştır. İlk kısa süreli kazıları 1926'da Alman Arkeoloji Enstitüsü, M. Schede ile D. Krencker'in yönetiminde gerçekleştirdi. Bakanlık sayfasına göre Enstitü 1970-2010 arasında çalışmaları sürdürdü ve 2011'den itibaren çalışmalar Pamukkale Üniversitesi Arkeoloji Bölümü'ne geçti.

Koruma

Aizanoi, Roma döneminin önemli kentlerinden biri olarak dünya mirası adayı gösterilmiştir ve Bakanlık ile Kültür Portalı sayfalarına göre 2012'den beri UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alır.