Harran

Harran, Şanlıurfa'nın yaklaşık 44 kilometre güneyinde, kendi adıyla anılan ovanın ortasında yer alır. Bakanlık sayfaları kenti, Kuzey Mezopotamya'dan batıya ve kuzeybatıya uzanan ticaret yollarının kesiştiği bir noktada duran, çok katmanlı bir yerleşim olarak tanıtır. Bugün tarihî kentin ayakta kalan parçaları arasında surlar, kale, Ulu Cami, höyük ve konik kubbeli evler sayılır.

Tarihçe

Harran adı yazılı kaynaklarda çok erken görünür. Bakanlık sayfasına göre ad, Kültepe ve Mari'de ele geçen M.Ö. 2. bin başı çivi yazılı tabletlerde ve Ebla tabletlerinde anılır; Pleiades kaydı Ebla tabletlerini yaklaşık M.Ö. 2300'e tarihler. M.Ö. 2. binin ortalarına ait Hitit tabletleri ise Hititler ile Mitanniler arasındaki bir antlaşmaya Harran'daki Ay Tanrısı Sin'in ve Güneş Tanrısı'nın tanık gösterildiğini kaydeder. Sin tapınağı, Bakanlığa göre kentin tarih boyunca kutsal sayılmasını sağlamıştır.

Kentin adının kökeni konusunda kaynaklar ayrışır. Bakanlığın Türkçe sayfası ve Kültür Portalı, İslam tarihçilerinin kuruluşu Nuh'un torunu Kaynan'a ya da İbrahim'in kardeşi Aran'a bağladığını yazar; İngilizce sayfa ise adın Keldanice 'yol' anlamına geldiğini, ancak kurucu Haran'dan geldiğine de inanıldığını ve bu kişiyi İbrahim'in amcası olarak andığını belirtir. Bakanlık metinleri Harran'ın Tevrat'ta geçen Hârân olduğunun söylendiğini, İbn Şeddad'ın da İbrahim'in Filistin'e gitmeden önce burada yaşadığını yazdığını aktarır.

Bakanlık sayfalarına göre Harran, Mezopotamya putperestliğinin bir kolu olan Sabiizm'in önemli merkeziydi; bu inanç Asur, Babil ve Hitit çağlarından beri sürmüş ve M.S. 11. yüzyıla kadar varlığını korumuştur. Aynı sayfalar astronominin burada çok geliştiğini ve Harran ekolünün dünyadaki üç büyük felsefe ekolünden biri sayıldığını ekler. İngilizce sayfa Sabit b. Kurra, el-Battani, İbn Teymiyye ve İbrahim bin Zahrun gibi kentten çıkan bilginleri sıralar.

Art-Sanat dergisindeki makaleye göre Harran ve çevresinde sırayla önce Sümer ile Akad, ardından Asur, Hurri, Mitanni ve Hitit, sonra Yeni Babil, Med, Hellen, Roma ve Bizans egemenlikleri, daha geç çağlarda Emevi, Abbasi, Selçuklu, Zengî, Haçlı ve Eyyûbi toplulukları yerleşmiştir. Aynı çalışmaya göre kent 750'de Abbasi egemenliğine girmiş, 937'de Hamdânîlerin, 991'de Numeyrîlerin eline geçmiş, 1144'te Zengî yönetimine, 1182'de Eyyûbi sınırlarına katılmıştır. En parlak dönemini Zengîler ve Eyyûbiler zamanında yaşayan kent 1260 ve 1272'de Moğol istilasına uğramış, 1516'da Osmanlı yönetimine bağlanmıştır. Bakanlığın İngilizce sayfası 1272'deki yıkımı vurgular ve halkın ile servetin Musul ve Mardin'e götürüldüğünü yazar. Aynı sayfa Harran'ı Yeni Asur krallığının ve Emevi devletinin başkenti olarak da anar.

Öne çıkan yapılar

Şehir surları ve kapılar

Bakanlığın İngilizce sayfasına göre kenti yaklaşık 4 kilometre uzunluğunda, eliptik bir sur kuşatır; surun yüksekliği yaklaşık 8 metre, kalınlığı 1,5 metredir ve düzenli aralıklarla sıralanan 187 kare burcu vardır, önünde derin bir hendek uzanır. Surlarda Anadolu, Aslanlı, Bağdat, Musul, Rakka ve Halep adlı altı kapı bulunur; Halep Kapısı üzerindeki ayakta kitabe 1192 tarihlidir.

İç kale

Kale kentin güneydoğusunda, köşelerinde 11 kule bulunan, yaklaşık dikdörtgen planlı bir yapıdır ve hendekle çevrilidir. Aynı sayfa duvar yüksekliğini 30 metre olarak verir; yapı üç katlıdır, ikinci katında bir mescit ve saray hamamı yer alır. İbn Şeddad, İbn el-Varak ve Dımaşki'ye dayanan metin, kalenin önceden Sabiilerin tapınağı olduğunu, Zengîler ve Eyyûbiler döneminde dev dış surlar ve çokgen kulelerle saraya çevrildiğini anlatır. Güneydoğu yanında köpek kabartmalı bir kapı bulunduğu da not edilmiştir.

Ulu Cami

Cennet ve Cuma Camii adlarıyla da bilinen Harran Ulu Camii, höyüğün kuzeydoğusundadır. İngilizce sayfa onu Anadolu'daki ilk büyük cami olarak niteler. Aynı kaynağa göre kent 639'da fethedilince Ay Tapınağı'nın yerine bir cami yapılmış, II. Mervan taşla yeniden inşa ettirmiş, 12. yüzyıl ortasında Nureddin Mahmud Zengî üçüncü sahnın, Melik el-Âdil dördüncü sahnın yapımına izin vererek cami son biçimini almıştır. Doğu kapısı, mihrap bölümü, avlu kapısı, çeşme ve kare kesitli taş minare iyi durumdadır; minarenin üst kısmı tuğladır. Doğu kapıdaki Arapça kitabe de 1192 tarihlidir. Art-Sanat makalesi 1983-2011 kazılarının höyükte ve Ulu Cami çevresinde yürüdüğünü yazar.

Konik kubbeli evler

Bugünkü Harran yerleşiminde arı kovanı biçimli kerpiç evler görülür. Bakanlık sayfası bu ev tipinin bölgede Neolitik çağdan beri tercih edildiğini, Harran'daki örneklerin yaklaşık iki yüzyıl önce yapıldığını ve yazın serin, kışın sıcak tuttuğunu yazar; kubbe birimi eklenerek evin genişletilebildiği de belirtilir. Kültür Portalı, kümbet evleri, höyüğü, kalesi ve surlarıyla birlikte caminin ve üniversitenin mimari kalıntılarını da kentin ilgi çeken unsurları arasında sayar.

Kazı çalışmaları

Art-Sanat makalesi Harran kazılarını dört döneme ayırır. İlk evrede David Rice, bir İngiliz enstitü adına 1951 ile 1959 arasında çalışmıştır ve kentin topografik planını ortaya koymuştur. İkinci dönem 1983-2011 arasında Nurettin Yardımcı'nın Kültür Bakanlığı adına yürüttüğü kazılardır; höyük ve Ulu Cami'de çalışılmış, Zengî ve Eyyûbi evleri ile sokakları bulunmuştur. 2012-2013'te Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi restorasyon amaçlı çalışmalar yapmış, 2014'ten bu yana kazılar Harran Üniversitesi adına Mehmet Önal başkanlığında sürmektedir. Bu çalışmalarda Çarşı Hamamı, Doğu Çarşısı, Tonozlu Yol Çarşısı, umumi helalar ve bir miskçi dükkânı açığa çıkarılmıştır.

UNESCO ve ziyaret

Kültür Portalı, Harran ve Şanlıurfa Yerleşimleri'nin 2000'den beri UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer aldığını yazar; Harran henüz Dünya Mirası Listesi'nde değildir. Ören yeri Bakanlık sayfalarında Şanlıurfa'ya bağlı Harran ilçesinde, İbni Teymiye Mahallesi adresiyle gösterilir. Ziyaret durumu değişebildiğinden güncel bilgi için Bakanlığın resmî sayfasına bakın.