Hierapolis (Pamukkale)

Hierapolis, Denizli'nin yaklaşık 18 km kuzeyinde, Pamukkale'nin beyaz traverten teraslarının yanındaki antik kenttir. Sıcak su kaynakları, bir fay hattı ve eski kutsal alanlar aynı yerde buluştuğu için antik çağda hem şifa hem inanç merkeziydi; Bakanlık da kenti su ve inancın kenti diye tanıtır.

Hierapolis ile Pamukkale travertenleri tek bir UNESCO mülkü olarak 1988'de Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır. Mülk hem kültürel hem doğal ölçütlerle kayıtlıdır: antik tiyatro, Ploutonion ve Aziz Philippus anıtları ile kalsiyum karbonatın oluşturduğu havuzlar aynı koruma alanının içindedir.

Konum ve doğal çevre

Bakanlığa göre kent Denizli'nin yaklaşık 18 km kuzeyindedir; IUCN'nin 1988 tarihli değerlendirmesi ise kent merkezine 22 km uzaklık verir. Çürüksu ovasına bakan yamaç, Çökelez dağlarının eteğindedir. UNESCO yaklaşık 200 m yüksekliğindeki bir falezden söz eder, ICOMOS 100-200 m aralığını yazar. Terasların en yükseği ovadan yaklaşık 200 m yukarıdadır ve IUCN'ye göre Pamukkale ile Karahayıt köyleri arasında yaklaşık 6 km uzanır.

Sular yaklaşık 35 °C sıcaklıkta çıkar; IUCN dört kaynaktan saniyede toplam 25 litre akış belirtir. D'Andria, bugün de etkin olan Maiandros fayının kaynakları yüzeye taşıdığını, termal suyun bir kilometreden uzun bir cephede kalsiyum karbonat bırakarak beyaz oluşumlar yarattığını yazar. UNESCO havuz basamaklarının bazılarının bir metrenin altında kaldığını, bazılarının altı metreye kadar çıktığını söyler. Kaynak suyu, kuzeybatıda 70 km uzaktaki Alaşehir'e ve Menderes vadisi boyunca batıya uzanan bir kanal sistemini besler; IUCN, bu kanallarda 10 m'ye varan travertenler biriktiğini ekler. ICOMOS, Pamukkale adının Türklerden geldiğini ve pamuk kalesi anlamına geldiğini yazar. Hierapolis adını ise Bakanlık Telephos'un eşi Hiera'ya bağlar; D'Andria adı kutsal kent diye çevirir ve doğa olaylarının kutsallığıyla ilişkilendirir.

IUCN, Pamukkale'ye benzer jeolojik özelliklere sahip başka bir koruma alanı bulunmadığını, Türkiye'deki 18 milli parkın hiçbirinde benzerinin olmadığını, ABD ve Kanada'daki Yellowstone ile Nahanni'nin ise bu tür oluşumların daha geniş ve daha az bozulmuş örneklerini taşıdığını yazar. UNESCO, taze kalsiyum karbonat tortularının oluşumlara göz alıcı bir beyazlık verdiğini ekler.

Tarihçe

Kuruluş konusunda kaynaklar ayrışır. Bakanlık kenti Bergama Kralı II. Eumenes'in M.Ö. 2. yüzyılda kurduğunu yazar. UNESCO kuruluşu 2. yüzyılın sonuna ve Attalos krallarına, IUCN yalnızca 2. yüzyılın sonuna bağlar; ICOMOS ise bir termal istasyonun geç 2. yüzyılda kurulduğunu, Eumenes'in (yaklaşık M.Ö. 197-159) payının kesin olmadığını, ama düzenli planlı yeni kent fikrinin Attalos hanedanından geldiğini söyler. İtalya Dışişleri Bakanlığı'nın 2018 tarihli haberi kenti Helenistik dönemde, M.Ö. 3.-2. yüzyıllarda Makedonyalı Yunanlıların kurduğunu aktarır. Aynı haber, Kuzey Kapı yakınındaki acil müdahale kazısında M.Ö. 8.-7. yüzyıllara tarihlenen yapıların bulunduğunu ve eski yazarların Kroisos çağında burada bir kentten söz ettiğini belirtir.

Sıcak sular yünün yıkanması ve boyanması için de kullanıldı; ICOMOS Hierapolis'i önemli bir tekstil merkezi ve Anadolulu, Greko-Makedon, Romalı ve Yahudi nüfusun karıştığı kozmopolit bir kent olarak anar. Roma denetimine geçişi UNESCO M.Ö. 133'e koyar; ICOMOS Roma'nın III. Attalos'un topraklarıyla birlikte kenti M.Ö. 129'da tümüyle ele geçirdiğini yazar. 1. yüzyılda kent iki kez büyük deprem hasarı gördü (ICOMOS). Bakanlık ve UNESCO M.S. 60 dolaylarındaki depremi öne çıkarır: bugün ayakta kalan yapıların çoğu bu depremden sonra yapılmış, kent ızgara planlı tipik bir Roma kenti görünümü almıştır. UNESCO ve ICOMOS kentin en parlak çağını 2. ve 3. yüzyıllara yerleştirir.

Havari Philippus'un burada öldürüldüğü anlatılır; Bakanlık ve UNESCO bunu M.S. 80 civarına, ICOMOS (Domitianus'un çarmıha germesiyle) yaklaşık 87'ye tarihler. D'Andria, Efes piskoposu Polykrates'in yaklaşık M.S. 190'da Roma'ya yazdığı mektupta Philippus ve Yuhanna'nın mezarlarını anmasını hatırlatır. IUCN kent yapısını Helenistik geleneğe bağlar: ana yapılar yaklaşık 1 km'lik caddenin kenarındadır, yan sokaklar dik açıyla dizilmiştir; tiyatro, sekizgen yapı, anıtsal kapı, nymphaeum ve nekropol başlıca örnekler arasında sayılır. Konstantin'in 330'da İstanbul'u kurmasından sonra Hierapolis bir piskoposluk, ICOMOS'a göre de Frigya Pacatiana'nın iki metropolisinden biri oldu; 4.-6. yüzyıllara ait katedral, vaftizhane ve kiliseler ile kayalığa kurulmuş bir kale bu dönemden kalmadır.

Bakanlık, kentin 7. yüzyılda büyük bir depremle kent kimliğini yitirdiğini, 12. yüzyılda küçük bir kasabaya dönüştüğünü, 13. yüzyılda Selçukluların denetimine girdiğini ve 14. yüzyıldaki depremin ardından tümüyle terk edildiğini yazar. D'Andria'nın anlattığı kazı bulguları buna ayrıntı ekler: Aziz Philippus Kilisesi 7. yüzyılın ikinci yarısındaki depremle ağır hasar görmüş, I. Nikephoros dönemi (802-811) sikkesi sayesinde tarihlenen onarımla yeniden döşenmiş, yaklaşık 10. yüzyılda bir başka depremle onarılamaz hale gelmiştir.

Önemli kişiler ve olaylar

Bakanlık kentin kurucusu olarak II. Eumenes'i, ad kaynağı olarak Telephos ile Hiera'yı anar. Havari Philippus kentin dinî önemini belirler; 6. yüzyılın ikinci yarısındaki anıtsal Philippus kilisesi Piskopos Theodosios'un adını taşır. Strabon, Ploutonion'u anlatan antik yazarlardan biridir. Çağdaş araştırmanın merkezinde ise 1957'de İtalyan heyetini kuran Torino Politeknik mühendisi Paolo Verzone, 2000'den itibaren heyetin başında bulunan Francesco D'Andria ve 2018 haberinde misyon yöneticisi olarak anılan Grazia Semeraro yer alır.

Öne çıkan yapılar

Ana cadde, kapılar ve anıtlar

Bakanlık kenti, iki anıtsal kapısı ve ızgara düzeniyle tarif eder: uzunluğu yaklaşık 1 km olan ana cadde kenti ikiye böler; yanlarında revaklar, kamu yapıları, dükkânlar ve atölyeler vardır. Başlıca yapılar olarak Hamam-Bazilika'yı, Latrina'yı, tiyatroyu, Plutonion'u, Apollon Tapınağı'nı, Büyük Hamam Kompleksi'ni, Aziz Philippus Martyrium'unu da içeren kiliseleri, su kanallarını ve nymphaeumları anar. UNESCO'nun restorasyon listesinde sütunlu cadde, gymnasion, Domitianus Kapısı'nın doğusundaki Latrina ve kuzey nekropoldeki mezar anıtları ile Tripolis Caddesi yer alır; deprem hasarlı Hamam-Bazilika ise güçlendirilmiştir.

Tiyatro

Tiyatro Severus dönemine tarihlenir ve sahne cephesindeki frizde Efes Artemisi'ne yönelik bir tören alayı ile kurban sahnesi görülür. D'Andria, Bizans çağındaki bir depremde sahne binasının orkestraya yıkıldığını, özgün mermer blokların yaklaşık yüzde 90'ının korunduğunu ve anastylosis projesinin Kültür ve Turizm Bakanlığı, FIAT-Tofaş ve Koç Vakfı desteğiyle 2013'te tamamlandığını yazar. UNESCO tiyatronun bugün binlerce kişinin katıldığı gösterilerde kullanıldığını belirtir. D'Andria'ya göre Severus çağında sahne cephesine, kentin başlıca tanrılarını gösteren bir program kapsamında küçük boyutlu bir Hades heykeli yerleştirilmişti; Ploutonion'daki dev heykelin eksik parçaları bu heykelin tarayıcı çizimlerinden tamamlandı.

Ploutonion ve Apollon Kutsal Alanı

UNESCO ve ICOMOS, Apollon Tapınağı'nın zehirli buharların çıktığı bir fay üzerine, yeraltı tanrılarıyla bağlantılı biçimde kurulduğunu yazar. Ploutonion, fayın oluşturduğu kaya basamağında, yaklaşık 34 °C'lik suyun çıktığı bir mağara ağzıdır. D'Andria'ya göre mağaradan çıkan, başta karbondioksit olan gazlar geceleri ısıya yaklaşan küçük hayvanları ve kuşları öldürür; antik halk bunu tanrısal müdahale sayarak mağarayı yeraltı dünyasının girişi saymıştır. Ploutonion 2012'de, kenti haritalayan sistematik topografik çalışmalar sonucunda belirlendi; mağara girişinin üzerindeki mermer yazıt Plouton ile Kore'ye adaktır. M.S. 6. yüzyılda kutsal alanın kalıntıları mağara ağzının önüne yığılmıştı; bu dolgudan devasa Hades heykeli, Kerberos ve yılan heykelleri çıkarılmıştır. 2018 çalışmalarında theatron yeniden kuruldu, portiko sütunları dikildi ve Hades heykelinin mermer bir kopyası Afyon'da yapılarak kaidesine yerleştirildi.

Aziz Philippus Martyrium'u

ICOMOS, kent surlarının kuzeybatısında, anıtsal bir merdivenin tepesinde duran bu yapının sekizgen planını özgün bulur: merkezdeki sekizgenden kapellalar, çokgen salonlar ve üçgen odalar yayılır, bunlar revaklı dikdörtgen hücrelerle çevrili kare bir yapıda toplanır. UNESCO yapıyı erken Hıristiyan yapı grubunun en önemli anıtı olarak niteler ve Martyrium'un 5. yüzyıla ait olduğunu belirtir; Bakanlık ise Bizanslıların kenti 4. yüzyılda ele geçirmesinin ardından yapıldığını yazar.

Aziz Philippus Kilisesi ve mezar

D'Andria'nın tarifine göre Martyrium'un doğusundaki tepe yamacında 2010'da başlayan sistemli kazılar, ertesi yıl Havari'nin mezarı çevresindeki kiliseyi ortaya çıkardı. Mezarın çevresine ilk yapı 4. yüzyılda yapılmış ve içinde hastaların girdiği havuzlar bulunuyordu; 6. yüzyılın ikinci yarısında yerini 35 x 21,50 m ölçüsünde, üç nefli, mermer bezemeli bir kilise aldı. Altarı çevreleyen sekiz monolit sütunlu templon yeniden kuruldu, opus sectile zemin restore edildi. Mezarın keşfedildiği yıl Konstantinopolis Ekümenik Patriği Bartholomeos alanı ziyaret edip sekizgen Martyrion'da ayin yaptı; D'Andria bunun dinî turizme ivme kazandırdığını yazar. Kilisenin önünde, hacıların girişten önce arındığı bir ayazma bulunur. Kutsal alana yakın bir noktada, yol boyunca uğradığı kutsal yerlerden kurşun levhalar toplamış, Fransa'dan gelen bir hacının mezarı da bulunmuştur.

Nekropol

Kent surlarının dışındaki, kuzey, güney ve doğudaki nekropol alanları Bakanlığa göre Güneybatı Anadolu'nun en büyüğüdür; UNESCO ve ICOMOS uzunluğunu 2 km'nin üzerinde verir. Burada Roma çağı mezar gelenekleri geniş biçimde izlenir. Kuzey Kapı yakınında ise çok daha eski bir Frig nekropolü açılmış, taş çemberlerle çevrili yakma mezarlar ve küllü ocak çukurları saptanmıştır.

Pamukkale travertenleri ve antik havuz

UNESCO, travertenler ile kentin kültürel manzarasının iç içe geçtiğini yazar; beyaz teraslar Hierapolis için bir fon oluşturur. Antik agoranın çevresinde depremler ve sıcak su kaynaklarıyla oluşmuş küçük göl, binlerce ziyaretçinin antik sütunlar arasında yüzdüğü bir alan olmuştur; UNESCO burada biyolojik kirlenme ve mermer öğelerin sürekli aşınması sorunu olduğunu, izleme sistemi planlandığını belirtir.

Kazı çalışmaları

İtalyan Arkeoloji Heyeti Hierapolis'te 1957'de, Paolo Verzone tarafından, Arif Müfid Mansel'in önerisiyle kuruldu ve 2017'de kesintisiz çalışmasının 60. yılını kutladı. D'Andria başkanlığı 2000'de devraldı; bazı yıllarda 80'i aşan katılımcı arasında jeodezi, biyoarkeoloji, arkeometri ve bilgisayar uzmanları arkeologlardan fazlaydı. Maiandros fayının etkileri nedeniyle arkeosismologlarla iş birliği yapıldı. Giuseppe Scardozzi'nin 1:1000 ölçekli, 53 paftalık kent atlası yüzey yapılarını belgeledi ve Ploutonion ile Havari Philippus mezarının tanımlanmasını sağladı. Ayrıca Marmora Phrygiae projesi kentin taş ihtiyacını yerel ocaklardan karşıladığını, ithalatın yalnızca belirli eserlerle sınırlı kaldığını gösterdi; Norveçli ekibin nekropol iskeletleri üzerindeki DNA ve stronsiyum izotop çalışmaları nüfus hareketlerini aydınlatmaktadır.

İtalya Dışişleri Bakanlığı haberine göre 2018 sezonu Bakanlık izniyle, Salento Üniversitesi'nden Grazia Semeraro'nun yönetiminde yürütüldü; Denizli Müzesi ve Pamukkale Üniversitesi ile iş birliği yapıldı. Haziranda Ploutonion'da restorasyon başladı, eylülden itibaren Apollon kutsal alanında, tapınağın nymphaeumunda, tiyatro yakınındaki evlerde ve nekropolde kazı yapıldı. Frig nekropolü, 2016'da Denizli Müzesi arkeologlarınca Hasan Hüseyin Baysal yönetiminde bulunmuştu. Restorasyon alanlarından Kadir Özel sorumluydu.

Buluntular ve müzeler

Bakanlık sayfası ilgili müze olarak Denizli Hierapolis (Pamukkale) Arkeoloji Müzesi'ni listeler; yanında Laodikeia ve Tripolis örenyerleri ile Denizli Atatürk ve Etnografya Müzesi ve Kent Müzesi de anılır. Okunan kaynaklar müzenin sergi içeriğini ayrıntılandırmaz. Ploutonion dolgusundan çıkan Hades, Kerberos ve yılan heykelleri ile tiyatrodan çıkan küçük boyutlu Hades heykeli kentin başlıca heykel buluntuları arasındadır.

Mitoloji ve antik yazarlar

Bakanlığa göre ad, Bergama'nın efsanevi kurucusu Telephos'un eşi Hiera'dan gelmiş olabilir. Ploutonion, antik dünyada yeraltı dünyasının kapılarından biri sayılırdı. Strabon (XIII.4.14) buraya boğaların kurban edildiğini, mağaraya atılan serçelerin hemen öldüğünü anlatır; kazılarda yanmış hayvan kemikleri arasında çoğunluğu kuşlar oluşturur. Tiyatrodaki friz Efes Artemisi'ni, Apollon Tapınağı yeraltı tanrılarını işaret eder.

UNESCO ve koruma

Komite Hierapolis-Pamukkale'yi 1988'de (iii), (iv) ve (vii) ölçütleriyle listeye aldı (ref. 485). ICOMOS 1987 raporunda yalnızca (iii) ve (iv)'ü önermişti; karar metni kültürel ölçütlere doğal bir ölçütün eklendiğini kaydeder. Mülk 1.077 ha'dır. UNESCO'nun anlatımına göre alan 1980'de birinci derece doğal ve arkeolojik sit, 1990'da ise yaklaşık 66 km²'lik bir bölge özel koruma alanı ilan edilmiştir. Oteller ve termal havuzun çevresindeki yapılar kaldırılmış, özel araç girişi yasaklanmış, travertenlere ziyaretçi erişimi suyun akışını ve rengini korumak için engellenmiş, yıkanma alanları ayrılmıştır.

Yönetim sorumluluğu Kültür ve Turizm ile Çevre ve Şehircilik bakanlıkları, Denizli İl Özel İdaresi ve çeşitli kurumlar arasında paylaşılır; Alan Başkanlığı koordinasyonu sağlar. Kazı başkanı da danışma kurulundadır. Tiyatro, spor salonu ve Aziz Philippus Kilisesi templonunun çalışmaları anastylosis yöntemine dayanır. UNESCO başlıca tehditleri yoğun turizm olarak görür. IUCN 1988'de çevredeki köylerde 56.000 kişi yaşadığını, travertenler için doğal olaylar dışında acil tehdit bulunmadığını yazmıştır.

Ziyaret

Bakanlık sayfasına göre T.C. vatandaşları için Müzekart geçerlidir; açılış saatleri, kapı bilgileri ve ücretler için resmi sayfaya bakın. Aynı sayfa beyaz travertenleri görmeden dönülmemesini önerir. Yakındaki duraklar arasında Laodikeia Örenyeri, Denizli Hierapolis Arkeoloji Müzesi ve Tripolis Örenyeri sayılır.