Afrodisias

Afrodisias'ın stadyumu 270 m uzunluğundadır ve yaklaşık 30 bin kişi alır; antik dünyanın en iyi korunmuş stadyumu sayılır. Aydın'ın Karacasu ilçesine bağlı Geyre köyünde, Karya bölgesindeki Morsynus vadisinde yükselen kent, aşk ve güzellik tanrıçası Aphrodite'ye adanmıştır. Anıt yapıları olağanüstü iyi durumda kaldığı için Türkiye'nin en önemli arkeolojik alanlarından biri kabul edilir. UNESCO, kenti ve yakınındaki mermer ocaklarını 2017'de Dünya Mirası Listesi'ne aldı.

Konum ve ulaşım

Ören yeri Karacasu'ya yaklaşık 13 km, Denizli'ye 83 km, Aydın'a 100 km uzaktadır. Adres olarak Geyre Beldesi, Kenan Erim Caddesi bilinir. Girişteki Afrodisias Müzesi, kazılarda çıkan eserleri sergiler. Saat ve ücretler için resmi sayfaya bakın. Müzekart, T.C. vatandaşları için geçerlidir.

Tarihçe

Alanda iskân izleri MÖ 5. binyılın ortasına kadar iner, ama kent olarak Afrodisias Helenistik çağın ürünüdür: küçük bir köyden doğan yerleşim, MÖ 2. yüzyıl başında ızgara planlı bir şehir devleti biçiminde yeniden düzenlendi. Kent Aphrodite'ye duyduğu bağlılık yüzünden Sulla, Iulius Caesar ve Augustus'la yakın ilişki kurdu; Roma senatosu ona vergiden muaf bir statü tanıdı. Birinci Mithridates Savaşı'nda (MÖ 90-85) Roma'nın yanında yer aldı ve en parlak döneminde yaklaşık 12.000 kişiyi barındırdı.

MÖ 30 dolayında yeni Aphrodite Tapınağı'nın yapımı başladı. Yaptıran, Octavianus'un resmî olmayan temsilcisi ve yerli kökenli Gaius Julius Zoilos'tu; Zoilos tiyatronun sahne binasını da üstlendi. Augustus'un koruması altındaki bu yüzyılda kent, bugün de ayakta duran önemli anıtlara kavuştu. İmparatorluğun yüksek döneminde (MS 2. ve 3. yüzyıllar) tapınak genişletildi, kutsal alanın girişine Tetrapylon (dört ayaklı anıtsal kapı) dikildi. Kent Karya eyaletinin başkenti ve MS 325'ten sonra bir piskoposluk merkeziydi.

MS 350-360 arasındaki depremlerin ardından surlar örüldü, yaklaşık MS 500'de tapınak katedrale çevrildi. MS 600'den sonra gelen bir deprem kentin büyük bölümüne zarar verdi ve nüfus belirgin biçimde azaldı. Kent yavaş yavaş küçüldü; Bizans yönetimi 1078'e dek sürdü ve alan 12. ile 14. yüzyıl arasında bütünüyle terk edildi. 15. ya da 16. yüzyılda antik kentin doğu bölümünde Geyre köyü kuruldu; 1957 depreminden sonra köy yaklaşık 1 km kuzeybatıdaki bugünkü yerine taşındı.

Öne çıkan yapılar

Aphrodite Tapınağı ve Tetrapylon

Aphrodite Tapınağı kentin en önemli kültünün merkeziydi. Buradaki kült heykeli, yerel Anadolu doğurganlık tanrıçasının özelliklerini Helen Aphrodite'iyle birleştiriyordu. Yapı, kentin ızgara planına uymayan az sayıdaki yapıdan biridir. MS 500'de kiliseye çevrilmesine rağmen görkemini yitirmedi; UNESCO bu dönüşümü mühendislik ve etki bakımından benzersiz bulur. Dış kutsal alanın giriş kapısı Tetrapylon ise süslemeleriyle birlikte bütün olarak ayaktadır.

Stadyum

Oturma sıraları iki yanı kavisli, 'amfitiyatral' bir elips çizer; kavisli uçlara sphendone denir. Bu biçimiyle stadyum, türünün en iyi korunmuş örneğidir. Sıralarda tente delikleri, usta işaretleri ve belirli kişi ve gruplara yer ayıran yazıtlar bulunur; yazıtlar antik toplumdaki tabakalaşmayı da gözler önüne serer.

Tiyatro ve Arşiv Duvarı

Beyaz mermerden tiyatro yaklaşık yedi bin kişiliktir. Yapımı Augustus dönemine, MÖ 1. yüzyılın son çeyreğine tarihlenir; kavea, yani oturma basamakları MS 1. yüzyıl başında genişletilmiştir. Sahne binasının cephesi, küçük tapınak cepheli nişlerle (aedicula) bezeli olup bilinen en erken örneklerdendir. Parodostaki Arşiv Duvarı, kentin imparatorluk dönemindeki ayrıcalıklarını anlatan resmî belgelerden oluşur ve tiyatronun tarihlenmesine yardım eder.

Sebasteion ve agoralar

Sebasteion, Augustus ve Iulius-Claudius hanedanının kültüne ayrılmış bir yapıdır; Helenistik, Roma ve yerel sanat geleneklerini harmanlar ve MS 1. yüzyıl başında inşa edilmiştir. Kuzey Agora kentin sivil ve ticari merkeziydi; Bouleuterion (meclis binası) kuzey tarafta, Piskopos Sarayı denen 4. yüzyıl konutu ise batısında durur. Güney Agora'nın büyüklüğü ve biçimi antik kentler arasında emsalsiz sayılır.

Mermer ocakları ve heykeltıraşlık okulu

Ocakların kente yakınlığı, Afrodisias'ı yüksek nitelikli mermer heykel üretim merkezi yapan başlıca nedendir. Geç antik çağda (MS 4.-6. yüzyıl) Afrodisiaslı heykeltıraşlar Sardes, Konstantinopolis ve Roma gibi merkezlerde portre büstler ve heykeller için aranıyordu. 1967-1969 kazılarında kent merkezinde, Bouleuterion ile Aphrodite kutsal alanı arasında bir heykeltıraş atölyesi bulundu; içinden yaklaşık 25 iyi korunmuş heykel ve 325 parça çıktı. Müzenin en zengin koleksiyonu, Geç Helenistik'ten Erken Bizans'a uzanan bu okulun heykelleri, kabartmaları ve lahitlerinden oluşur.

Kazı çalışmaları

Alan 18. yüzyıldan beri Avrupalı gezginlerce bilinirdi: 1705'te William Sherard ve 1812'de Dilettanti Cemiyeti ekibi yazıtları kaydetti, Texier 1835'te bazı anıtları yayımladı. Paul Gaudin ve Gustave Mendel önderliğindeki Fransız ekip 1904 ve 1905'te Aphrodite Tapınağı'nda ve Hadrianus Hamamı'nda kazı yaptı; 1904 buluntuları İzmir'de ve Avrupa'da satıldı, 1905 buluntuları İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ne getirildi. André Boulanger 1913'te bir kampanya yürüttü, I. Dünya Savaşı çalışmayı kesti. G. Jacopi başkanlığındaki İtalyan ekip 1937'de kuzey stoayı (sütunlu galeri) kazdı.

İlk sistematik ve kesintisiz kazı 1961'de New York Üniversitesi çatısı altında Kenan Erim yönetiminde başladı ve Erim'in 1990'daki ölümüne dek sürdü; Aphrodite Tapınağı, Tiyatro, Kent Parkı, Bouleuterion, Bazilika ve Sebasteion bu yıllarda açıldı. Afrodisias Müzesi 1979'da yapıldı. 1990'dan sonra proje New York Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü bünyesinde R.R.R. Smith yönetiminde, 1995'ten beri Oxford Üniversitesi ile iş birliğinde sürdü ve geç Helenistik kentin ızgara planı bulundu. Sebasteion heykelleri için yeni müze salonu 2008'de açıldı. 2016'dan beri saha yöneticisi Ine Jacobs'tır. Bugün ağırlık geniş alan kazılarından çok koruma, belgeleme ve yayına kaymıştır.

Mitoloji ve antik yazarlar

Afrodisias'taki Aphrodite, arkaik Anadolu doğurganlık tanrıçasıyla Helen aşk ve güzellik tanrıçasının birleşimiydi. Bu görüntü Anadolu'dan Roma'ya ve Levant'a kadar Akdeniz'de dolaşıma girdi. Kentin Ninoe ve Stauropolis adlarıyla da anıldığı bilinir.

UNESCO ve koruma

Afrodisias 9 Temmuz 2017'de ii, iii, iv ve vi ölçütleriyle Dünya Mirası Listesi'ne girdi (dosya no 1519). İki bileşenli seri mülk 152,25 ha, tampon bölge 1.040,57 ha ölçüsündedir; bileşenler antik kent ve kuzeydoğusundaki mermer ocaklarıdır. Alanın özgünlüğü ocaklara, anıtlara, yaklaşık 2.000 yazıta ve kapsamlı yayınlara dayanır; koruma Venedik Şartı'na uygun yürütülür. Antik kent 1978'den, ocaklar 1981'den beri 2863 sayılı Kanun'la korunur; 2016'da Aydın Koruma Bölge Kurulu ocakların korumasını 5580 sayılı kararla güçlendirdi.

Ziyaret

Ziyaretçiler stadyumu, Tetrapylon'u, Aphrodite Tapınağı'nı, tiyatroyu, Sebasteion'u ve Afrodisias Müzesi'ni gezebilir. Yakında Geyre'deki eski köy evleri, Karacasu'daki seramik atölyeleri ve 348 m uzunluğundaki Sırtlanini Mağarası da görülebilir. Güncel bilgi için resmi Afrodisias sayfasına bakın.