Nysa

Nysa'yı bir dere ikiye bölerdi: hızlı akan, derin bir boğaz açmış bu suyun üstünde üç köprü kentin iki yakasını birbirine bağlardı. Aydın'ın Sultanhisar ilçesindeki bu Karya kenti, Menderes Nehri'nin kuzeyinde, Cevizli-Aydın (Messogis) dağlarının güneyindeki korunaklı bir yamaca kuruludur. Amasyalı coğrafyacı Strabon eğitimini burada sürdürmüş, kenti Geographika'sında (XIV, 649) çifte kent diye anlatmıştır. Büyük Roma yapıları, yani stadion, tünel, köprüler ve gymnasion, araziye uyacak biçimde vadiye yerleştirilmiştir.

Konum ve ulaşım

Ören yeri Sultanhisar'ın Eskihisar Mahallesi'ndedir. Aydın Efeler merkezden büyükşehir otobüsleri ve Sultanhisar minibüsleri gider. Güncel ziyaret bilgileri için resmî sayfaya bakın.

Tarihçe

Kentin ilk adı Athymbra'dır. Strabon ve Bizanslı Stephanos kenti anlatırken kurucusunu da bildirir: Seleukos'un oğlu I. Antiokhos Soter, Helenistik çağda, M.Ö. 3. yüzyılın ilk yarısında Nysa'yı kurdu. Roma İmparatorluğu çağında Asia eyaletinin önemli kentlerinden biri oldu; Anadolu'nun iç bölgelerinden Karya ve İonia kentlerine uzanan yoğun bir ticaret yolu Nysa'dan geçiyordu.

Bugün Helenistik bir sur kalıntısına rastlanmaz, yalnızca Bizans dönemine ait sur izleri görülür. Dere yatağının batısında gymnasion ve stadion, kuzeyde bir Bizans yapı kalıntısı ve kütüphane, kütüphanenin kuzeydoğusunda tiyatro durur; öbür yakada agora, meclis binası ve Roma hamamları sıralanır. Nekropol, kentin kutsal alanına giden Akharaka yolu üzerinde, yaklaşık 2 km batıdadır.

Önemli kişiler ve olaylar

Strabon, Nysa'nın en ünlü öğrencisidir; yaşam yılları yaklaşık M.Ö. 64-M.S. 24 arası kabul edilir. Gerontikon, yani Yaşlılar Meclisi, M.S. 2. yüzyılın ortasında yeniden inşa edildi; bunu, annesinin vasiyetini yerine getiren zengin Nysalı Sextus Iulius Antoninus Pythodoros yaptırdı. Kütüphaneyi yaptıranın lahdi yapının güneyinde bulundu.

Öne çıkan yapılar

Kütüphane

Kentin batı yakasında, yaklaşık M.S. 130'da yapılan bu bina kütüphane, toplantı salonu ve mahkeme olarak kullanıldı. Dıştan 25 x 14 m, içeriden 13,3 x 8,7 m ölçüsündedir; ahşap koridorlarla ulaşılan iki katı ve 16 kitap rafı vardı. İç odanın kuzeyinde, konuşmacıların ve hâkimlerin çıktığı yüksek bir platform bulunur ve ikinci kata bu platformdan çıkılırdı. Yapı M.S. 4. yüzyılın sonunda ya da 5. yüzyılın başında onarıldı, 6. yüzyılda kamusal işlevini tümüyle yitirdi; batısında işlikler ve mahalleler yükselmeye başladı. 900'lerde iç oda şapele çevrildi, güney kısmı mezarlık oldu. Burada M.S. 9.-10. yüzyıla ait 12 mezar ve 34 gömü sayıldı. Terk edilmiş salonun tonozu en sonunda 12. ya da 13. yüzyılda çöktü. Efes'teki Celsus Kütüphanesi dışında, Anadolu'da Nysa'dakinden daha iyi korunmuş antik kütüphane yoktur.

Tiyatro

Kent merkezinde, doğu yamaçta duran tiyatro Nysa'nın en iyi korunmuş yapılarından biridir; yaklaşık 73 x 99 m'lik bir alanı kaplar ve yaklaşık 10.000 kişi alır. Cavea, yani oturma basamakları, yarım daireyi 12 derece aşar ve M.Ö. 1. yüzyılın ikinci yarısında yapılmış olmalıdır. Sahne binası ve önündeki çok katlı sütunlu cephe (scaenae frons) bundan bağımsız olarak M.S. 120-140 arasında, büyük olasılıkla iki katlı yapıldı; 178 depremi bu Hadrianus dönemi sahnesini yıktı ve 180-200 arasında üç katlı olarak yeniden kuruldu. Perge, Side ve Hierapolis'te olduğu gibi, cepheyi taşıyan yüksek podyumlar kabartmalarla süslüdür. Pluton ile Kore'nin evliliğini ve şarap tanrısı Dionysos'un yaşamını anlatan frizler kazıda yerinde bulundu. Aralarında Menderes Nehri ve Messogis Dağları'ndan alınmış coğrafya göndermeleri de vardır. Friz ve heykeller bugün Aydın Arkeoloji Müzesi'nde sergilenir.

Agora, Gerontikon ve gymnasion

Doğu yakadaki agora 113,5 m'ye 130 m'lik bir alana yayılır; iç ölçüsü 88,5 x 102 m olan bu pazar yerini dört yandan sütunlu portikler çevreler. Doğu Stoa'nın mimari özellikleri yapıyı Geç Helenistik döneme, yaklaşık M.Ö. 50'ye tarihlendirir. Kuzey ve doğudaki stoalar çift sıra sütunlu İyon düzeninde, güney ve batıdakiler tek sıra sütunlu Dor düzenindedir; kuzey stoanın arkasında tonozlu bir dükkân sırası uzanır. Yapının bulunduğu alan Bizans dönemine kadar farklı işlevlerle kullanılmıştır.

Agoranın kuzeybatısında, ana caddenin karşı yanında Gerontikon yükselir. Nysa'nın en iyi korunmuş yapısı olan bu bouleuterion, 27,84 x 23,55 m ölçülerinde, propylonu (giriş yapısı), ön avlusu, iki katlı scaenae frons'u ve yaklaşık 700 kişilik caveasıyla kapalı bir toplantı salonuydu; kentin kültürel ve siyasi toplantılarına ev sahipliği yapmış olmalıdır. Kentin batı yakasındaki gymnasion ise M.S. 2. yüzyılın ortasında yapıldı; sporun yanı sıra eğitim de verilirdi. Palaestrası 170 x 82 m ile Anadolu'nun en geniş örnekleri arasındadır, güneyindeki hamam kompleksi yapının işlevini tamamlar.

Stadion, tünel ve köprüler

248 x 93 m ölçüsündeki U planlı stadion, topografyaya uygun biçimde vadiye yerleştirilmiştir ve vadinin iki yakasında kısmen korunmuştur. Kuzeybatı köşesindeki oturma sıraları ve altyapısı iyi izlenebilir; kuzey ve güney uçlarında birer Roma köprüsü vardır.

Kazı çalışmaları

İlk araştırma ve kazılar 1907-1909'da W. von Diest başkanlığında bir Alman ekip, 1921-1922'de K. Kourouniōtēs başkanlığında bir Yunan ekip tarafından yapıldı. 1960'larda İzmir Müzesi, 1980'lerde Aydın Müzesi çalıştı. 1990-2010 arasında Ankara Üniversitesi'nden Vedat İdil'in başkanlığında, Musa Kadıoğlu'nun yardımcılığında kazı ve restorasyon sürdü. 2012-2016'da Aydın Müze Müdürlüğü çalışmayı devraldı, bilimsel danışman Serdar Hakan Öztaner'di. 2016'dan beri resmî izin ve destekle Öztaner başkan, Nilüfer Peker başkan yardımcısı olarak Ankara Üniversitesi adına kazıyı yürütüyor.

Buluntular ve müzeler

Tiyatronun podyum frizleri ve sahne binası heykelleri Aydın Arkeoloji Müzesi'ndedir. Kütüphane kazılarında kurucunun lahdi çıktı.

Mitoloji ve antik yazarlar

Dionysos Nysa'nın tanrısı sayılır; tiyatro frizlerindeki Pluton-Kore evliliği ve Dionysos'un yaşamı sahneleri kentin mitolojik dünyasını gösterir. Stadion, Strabon'un yazılarında da geçer.