Kaunos

Dalyan'dan bakıldığında, Balıklar Dağı'nın kireçtaşı yüzeyine oyulmuş mezar cepheleri tapınak önlerini andırır. Toplam 167 mezar yedi grupta toplanmıştır ve hepsi karşı kıyıdaki Kaunos'a aittir. Muğla'nın Köyceğiz ilçesinde, Dalyan Çayı'nın öbür yakasında duran bu Karya liman kenti, bir zamanlar işlek bir limana sahipti; ama deltanın taşıdığı alüvyon limanı kapatınca önemini yitirdi.

Konum ve ulaşım

Ören yeri Çandır Köyü sınırları içindedir ve Köyceğiz Gölü'nü denizle birleştiren Dalyan kanalının batı yakasında yer alır. Dalyan'dan karayoluyla ya da deniz yoluyla ulaşılır. Dalyan Deltası'nın dolması ve eski körfezin kapanması yüzünden kent bugün kıyıdan yaklaşık 8 kilometre içeridedir. Güncel ziyaret koşulları için resmî sayfaya bakın.

Tarihçe

Kentin yerel adı Kbid'dir; bu ad, Letoon'daki üç dilli yazıtın Likçe ve Karca metinlerinde geçer. Yerleşimin en erken izleri M.Ö. 7. yüzyıla, bir Proto-Korinth kap parçasına dayanır. Tek tek buluntular ise daha eskiye gider: bir Protogeometrik amfora boynu M.Ö. 9. yüzyıla ya da öncesine tarihlenir. Kuruluş için de efsane vardır: Ovidius'a göre Miletos'un ikizleri Kaunos ile Biblis'ten Biblis, kardeşine âşık olur; Kaunos kaçıp Karya ile Likya sınırında bu kenti kurar. Öykü Klasik dönemin sonlarında anlatılmaya başlamış, Photios Biblis'in intiharını aktarmış, acıyla biten aşk anlamında Kaunos aşkı deyimi Bizans çağına dek atasözü gibi kullanılmıştır.

Kaunos'ta sırasıyla Pers satrapları, Spartalılar, İskender'in ardılları (Diadokhlar), Ptolemaioslar, Rodoslular ve Romalılar egemen oldu. M.Ö. 387 Kral Barışı'nın ardından Hekatomnid hanedanının payına düşen kent, Maussollos'un M.Ö. 377-353/2 arasındaki hükümdarlığında en parlak çağını yaşadı. Pers fethinin ardından önce Maussollos'a, M.Ö. 334'te İskender'in zaferi sonrasında Ada, Antigonos ve Ptolemaios'a bağlandı. Daha sonra Rodos ve Bergama krallıklarının, en sonunda Roma'nın denetimine girdi.

M.Ö. 88'de Mithridates'le işbirliği yapan Kaunoslular kentteki Romalıları öldürdü. Roma Senatosu kenti yine de Rodos'a bıraktı, ama kısa süre sonra Kaunos Asya eyaletine bağlandı. Geç antik çağdan Orta Çağ'a kadar Likya Kilise Eyaleti'ne bağlı bir piskoposluk merkeziydi. 655'teki Arap akınları önemini azaltmaya başladı; 13. yüzyıldan itibaren Türk yönetimine geçti, 15. yüzyılda Menteşeoğulları Beyliği döneminde arkeolojik yerleşim sona erdi. O yüzyıldaki ağır sıtma salgını terk edilmeyi hızlandırmıştır.

Kente adını veren olaylar ve kişiler

Kuruluş efsanesinin kahramanları Kaunos ile Biblis'in yanı sıra Karya satrapı Maussollos ve kız kardeşi Ada, kentin siyasi tarihinde öne çıkar. Kenti bilim dünyası için 1840'ların başında İngiliz kaptan Hoskyn buldu. Kazıları 1966'da Ankara Üniversitesi'nden Baki Öğün başlattı ve 2001'deki ölümüne dek yürüttü; ardından Cengiz Işık 2020'ye kadar, 2021'den bu yana Öğün'ün öğrencisi Ufuk Çörtük kazı başkanlığı yapıyor.

Öne çıkan yapılar

Akropol, surlar ve limanlar

Kentin çekirdeği, 152 metre yüksekliğindeki bir tepeye kurulmuş akropoldür. Uzun sur, limanın kuzeyinden Dalyan'ın ilerisindeki sarp kayalığa uzanır. Kuzey bölümü Maussollos dönemine, kuzeybatı duvarları Helenistik döneme, limana inen kısım Arkaik döneme aittir; kuzeydeki sur Orta Çağ eseridir. Harçsız örülmüş ve yer yer 4 metreyi bulan kalınlıktaki bu surlar, kentin nüfusuna göre fazla büyük görünür. Kaunos'un iki limanı vardı. Küçük Kale'nin güneydoğusundaki güney liman Helenistik dönemin sonuna kadar kullanıldı; bugün Sülüklü Göl denen iç liman ise çok daha geç döneme dek işlevini sürdürdü. Strabon, kentin kapatılabilen bir limanı ve tersaneleri olduğunu yazar.

Kaya mezarları

Mezarlar M.Ö. 4. yüzyılda oyulmuş, Roma döneminde de kullanılmıştır. Tapınak cepheli olanlar Kaunos üslubu diye adlandırılır: iki İyon sütunlu, üçgen alınlıklı, dişli frizli (yan yana dizili küçük blok kabartmalı bir bant) ve palmet akroterli (alınlığın tepesinde duran süs) tapınak önlerine benzerler. İskeleden görülen kaya oyukları, Kaunos'a yanaşan gemilere işaret olsun diye büyük ateşler yakılan yerler olarak anlatılır.

Tiyatro, kiliseler ve diğer yapılar

Akropolün eteğindeki tiyatronun 33 oturma sırası vardır; batısında bazilika planlı bir kilise, bir Roma hamamı ve bir tapınağın kalıntıları durur. Tiyatroda dünyada bilinen tek periaktos kalıntısı bulunmuştur; periaktos, sahne dekorunu döndürerek değiştiren düzenektir. Kubbeli Büyük Kilise, Anadolu'da bilinen tek kubbeli kilisedir. Yaklaşık 13,75 metre çaplı, üç basamaklı bir ölçüm platformunun, rüzgâr yönlerine göre sokak düzenini belirlemekte kullanıldığı düşünülür. Hadrianus dönemine (M.S. 117-138) ait Çeşme Binası'nın anta cephesinde (duvar uçlarındaki sütunsu çıkıntıların arasında kalan yüz) bir gümrük nizamnamesi yazılıdır. Sülüklü Göl'ün kuzeyinde kazılarla stoa, yani sütunlu galeri ortaya çıkarılmış, yakındaki çeşme restore edilmiştir.

Kazı çalışmaları

Baki Öğün 1966'dan 2001'deki ölümüne kadar 35 yıl boyunca kesintisiz kazı başkanlığı yaptı. Sonrasında Cengiz Işık 2020'ye kadar, 2021'den itibaren Ufuk Çörtük bu görevi üstlendi. Kiel Üniversitesi'nden Bernhard Schmaltz 1988'de ekibe katıldı ve kentin ilk eksiksiz planını çıkardı; sur araştırmaları ile Palaestra Terası kazıları 1991-2006 arasında sürdü. Zürih Üniversitesi'nden Christian Marek 1991'den beri yazıtlardan sorumludur ve 2006'da Kaunos yazıtlarını yayımladı. Sonuçlar 2002'de 1966-2001 dönemini kapsayan bir kitapta, 2022'de ise 1966-2021 için ikinci bir kitapta toplandı.

Buluntular

M.Ö. 5. yüzyılın ilk yarısına ait sikkelerin ön yüzünde kanatlı bir figür, arkasında piramit biçimli monolitler vardır. Iztuzu kumsalında kazılan Sal Caunitis tuzlası antik tuz üretimini belgeler. Arka duvarında kutsal bir oda bulunan Aphrodite Euploia mekânı, Demeter kutsal alanı ve ünlü ressam Protogenes'in adak eksedrası (yarım daire planlı oturma yapısı) da öne çıkar. Eksedradaki yazıt, Protogenes'in Rodoslu değil Kaunoslu olduğunu gösterir.

Koruma durumu

Kaunos, Türkiye'nin 15 Nisan 2014'te yaptığı başvuruyla UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndedir. Alan 1978'de arkeolojik sit olarak tescil edilmiş, 2863 sayılı Kanun'la korunur; kaya mezarları ise jeolojik ve iklimsel etkilerle aşınmaya başlamıştır.