Sardes

Alyattes Tümülüsü 355 metre çapında, 63 metre yüksekliğinde; Herodotos bu mezarı Mısır ve Babil'dekiler dışında dünyanın en büyük yapısı sayıyordu. Tümülüs, Sardes'in 7-17 km kuzeyindeki Bin Tepe'dedir ve kentin Lidya Krallığı'nın başkenti olarak sahip olduğu servetin sessiz tanığıdır. Sardes, Manisa'nın Salihli ilçesinde, Gediz (Hermos) Ovası'nın kenarında, Bozdağ'ın (Tmolos) eteğinde, altın tozu taşıyan Sartçayı'nın (Paktalos) kıyısında kurulmuştur. Söylenceye göre kurucusu Meles adlı bir krala aittir. Lidyalıların tek kenti ve ilk madeni paranın icat edildiği yer olan Sardes, Bin Tepe tümülüsleriyle birlikte 2025'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.

Konum

Antik kent, Manisa'nın yaklaşık 62 km doğusunda, Salihli sınırlarında yer alır; İzmir-Ankara yolu Sart Mahallesi'nden geçer. Bin Tepe tümülüs alanı akropolün 7 ile 17 km kuzeyindedir. Saatler, ücretler ve ziyaret koşulları için resmî müze sayfasına bakın. Müzekart T.C. vatandaşları için geçerlidir.

Lidyalılardan Bizans'a

Lidyalılar M.Ö. 8. ile 6. yüzyıllar arasında yükselip Batı Anadolu'nun büyük kısmını fethetti ve bölgenin ilk imparatorluğunu kurdu. Madeni parayı onlar icat etti; komşuları da bu buluşu çabuk benimsedi. Gyges'ten Kroisos'a uzanan hanedan, Mezopotamya, Mısır ve Yunan dünyasıyla antlaşmalar yaptı ve Efes, Didyma ile Delphoi gibi Yunan kutsal alanlarına altın adadı. Kroisos M.Ö. 580-547 arasında hüküm sürdü, M.Ö. 547'de Pers kralı Kyros'a yenildi. Bu çöküş, Herodotos'tan beri kibrin cezası olarak anlatılan bir ders hâline geldi.

Persler döneminde Sardes büyük bir satraplığın merkeziydi. Büyük İskender kenti M.Ö. 334'te direnişle karşılaşmadan aldı. Helenistik çağda Sardes, Pers satraplık başkentinden yavaş yavaş Yunan polisine dönüştü ve Selevkos İmparatorluğu'nun batı başkenti oldu. Bu dönemde kente kent meclisi, kent hazinesi, yeni bir darphane, Artemis Tapınağı, tiyatro, gymnasion ve hipodrom gibi Yunan kurumları ve yapı tipleri eklendi. M.Ö. 188'de kent Selevkos denetiminden komşu Pergamon'a geçti.

Roma barışı çağında Sardes gelişti; kazılar imparator kültü tapınağını, büyük hamamları, stadyumu, su kemerlerini ve başka kamu yapılarını ortaya çıkardı. Kent, Vahiy Kitabı'nda anılan Yedi Kilise'den biridir; yine de o döneme ait kilise yapısı bulunamamıştır. Diocletianus'un imparatorluğu yeniden düzenlemesinden sonra Lidya eyaletinin başkenti oldu ve M.S. 4.-5. yüzyıllarda özellikle parladı; Bizans çağında önemli bir piskoposluk merkeziydi. 6. yüzyılda ve 7. yüzyıl başında gerileyen aşağı kent, 7. yüzyıla dek büyük ölçüde boşaldı. Akropol ise kale olarak varlığını sürdürdü.

Neler görülür?

Lidya kenti ve surları

Lidyalılar başkentlerini anıtsal teraslardan oluşan bir düzenle kurdu; bu şehircilik Yunan, Mısır ya da Yakın Doğu planlarından farklıydı. Aşağı kenti yaklaşık 3,5 km uzunluğunda, 10-20 metre kalınlığında bir sur koruyordu; Anadolu'nun en büyük antik surlarından biridir. Lidya evleri kerpiçtendi. Paktalos'un iki yakasında kayaya oyulmuş mezarlar uzanır, bir Lidya altın arıtma atölyesi de bulunmuştur. Lidya kalıntılarının çoğu, sonraki Helenistik, Roma ve Bizans yapılarının altında derinde yatar.

Artemis Tapınağı

Tapınağın yapımına Helenistik dönemde başlandı; büyük olasılıkla eski bir Kybele kutsal alanının üzerindedir. İon düzenindedir ve pseudodipteros planlıdır; yani çift sütun sırası görünümü verilmiş, ama aralardaki iç sıra boş bırakılmıştır. Başlangıçta Artemis adına yapıldı. Sonraki dönemlerde cella dört bölmeye ayrıldı ve bölmelerde Artemis, Zeus Polieus, İmparator Antoninus Pius ile eşi Faustina'nın baş heykelleri bulundu. M.S. 17 depremi tapınağı yıktı, Tiberius dönemi eski plana bağlı kalarak yeniden kurdu. 4. yüzyılda güneydoğu köşesine küçük bir şapel (Kilise M) eklendi. Yapı, dünyanın dördüncü büyük İon tapınağı sayılır.

Hamam-gymnasion kompleksi ve sinagog

Kompleksin doğu yarısını sütunlarla çevrili kare bir avlu, palaestra kaplar ve spora ayrılmıştır; batıdaki tonozlu salonlar hamamdır. İki katlı, sütunlu geçit Mermer Avlu adıyla bilinir. Palaestranın güneyindeki bazilika biçimli salon, M.S. 3. yüzyılda sinagoga dönüştürüldü. Bu yapı antik dünyanın bilinen en büyük ve en zengin bezemeli sinagogudur. Kompleks 1958-1973 arasında kazıldı, Mermer Avlu ve sinagog 1965-1973 arasında onarıldı. Mermer Avlu M.S. 7. yüzyıl başında bir depremle çökmüştü.

Bin Tepe tümülüsleri

Türkiye'nin en büyük tümülüs mezarlığı Bin Tepe'dir. Tümülüs, bir mezarın üzerine yığılan yapay höyük demektir. Alanda 119'dan fazla tümülüs sayılmıştır; bugün yaklaşık 115'i ayakta, oysa 1940'larda en az 149 vardı ve çoğu tarım yüzünden yok oldu. Alyattes Tümülüsü'nün mezar odası antik çağda yağmalanmıştı; 1853'te Prusya konsolosu Ludwig Peter Spiegelthal'in kazdığı tünelle bulundu. Tavan kirişleri 16 tondan ağırdır.

Sırtı taçlandıran üç dev höyüğün ortancası Karnıyarık Tepe, 230 m çapında ve 53 m yüksekliğindedir. İçinde, yaklaşık 85 m çaplı daha eski ve küçük bir tümülüsün tamamlanmamış, gömülü bir krepis duvarı (höyüğü çevreleyen taş kuşak) bulunur; yapıcılar işin başında höyüğü büyütmeye karar vermiş görünür. Üçüncü anıtsal höyük Kir Mutaf Tepe yaklaşık 330 m çapındadır.

Kazılar

Alandaki ilk geniş bilimsel çalışma, Howard Crosby Butler yönetimindeki Princeton heyetinin 1910-1914 kazılarıdır; Artemis Kutsal Alanı ve nekropoller bu dönemde araştırıldı. Harvard-Cornell ortak projesi 1958'de başladı ve bugün Harvard Sanat Müzeleri çatısı altındaki Sardes Arkeolojik Keşif Heyeti olarak sürüyor. Ekip Artemis Tapınağı'nda, hamam-gymnasionda, sinagogda, tiyatroda, Lidya evlerinde ve Paktalos'un kuzeyindeki alanlarda çalıştı. Yetmiş yılı aşan çalışma nitelikli, çeşitli ve iyi korunmuş kalıntılar ortaya çıkardı.

Karnıyarık Tepe 1962-1963'te jeofizik inceleme ve sondajla, 1964-1966'da tünellerle araştırıldı; 2011'de yeni bir jeofizik çalışma yapıldı ve tünel kazısı 2012'de Manisa Müzesi ile ortak proje olarak yeniden başladı.

Söylence ve antik yazarlar

Herodotos, Alyattes'in mezarını ve Gyges Gölü'nü anlatmış; Kroisos'un Delphoi kehanetini yanlış anlaması ile Solon'un öğüdünü dinlememesi onun düşüşünün açıklaması sayılmıştır. Sappho, Archilochos, Platon ve Ovidius da Lidyalılardan söz eder. Altın tozu taşıyan Paktalos ırmağı antik çağda ünlüydü.

UNESCO ve koruma

Sardes ve Bin Tepe Lidya Tümülüsleri 2025'te yalnızca (iii) ölçütüyle Dünya Miras Listesi'ne girdi (dosya no 1731). İki bileşenli seri mülk 9.244 hektardır, tampon bölge 6.835 hektar. Mülk, Lidya uygarlığına, kendine özgü diline ve tanrılar topluluğuna, teras sistemine ve dünyanın en büyük tümülüslerine tanıklık eder. Özgünlük yüksek sayılır; yine de Sardes'teki bazı yeniden yapımlar ile Bin Tepe'deki define kazıları bu özgünlüğü azaltmıştır.

Her iki bileşen İzmir 2 Nolu Koruma Bölge Kurulu tarafından 1. ve 3. derece arkeolojik sit ilan edilmiştir ve 2863 sayılı Kanun kapsamında korunur. Yönetim planı Ocak 2024'te onaylandı. Tarım faaliyetleri, define avcılığı ve Sardes yakınındaki bir taş ocağı alanı olumsuz etkileyen unsurlardır.

Ziyaret

Ören yerinde Artemis Tapınağı, hamam-gymnasion kompleksi, sinagog ve Bizans dükkânları gezilir; Bin Tepe ayrı bir alandadır. Güncel saat ve ücretler için resmî müze sayfasına bakın.