Xanthos

M.Ö. 546-545 dolaylarında Persli komutan Harpagos Xanthos'u kuşattığında kentin halkı teslim olmadı. Direnişin sonuna gelindiğinde kadınlarını ve çocuklarını öldürüp şehri ateşe verdiler; Harpagos'un eline insansız, yanmış bir kent kaldı. Aynı öyküyü Herodotos da anlatır ve Roma fethi sırasında benzer bir direnişin yinelendiği söylenir. Bugün Xanthos, Eşen Çayı kıyısındaki ovaya hâkim iki tepeye yayılmış bir ören yeridir. Antik çağda Likya'nın en büyük yönetim merkezi ve başkenti olan kent, Letoon ile birlikte 1988'de UNESCO Dünya Miras Listesi'ne girdi.

Konum

Xanthos, Antalya'nın Kaş ilçesine bağlı Kınık köyünün yakınındadır; Fethiye'ye 46 km uzaklıkta, Muğla ile Antalya illerinin sınırını çizen Eşen Çayı'nın hemen yanındadır. Kutsal alan Letoon yaklaşık 4 km ötededir. Örenyerinin adresi Kınık Mahallesi, Fethiye Karayolu'dur. Likya dilindeki kitabelerde kentin adı Arnna olarak geçer, Yunancası ise Ksanthos'tur.

Tarihçe

Kentin ne kadar eskiye gittiği tartışmalıdır; kazılarda ele geçen buluntular yerleşimi M.Ö. 8. yüzyılın öncesine götürmez. Homeros, Troya Savaşı'na katılan Likyalıların Sarpedon'un komutasında Xanthoslu olduğunu anlatır. Xanthos, Pers egemenliğine girdiği M.Ö. 546-545'e kadar bağımsızlığını korudu. M.Ö. 475-450 arasında büyük bir yangın geçirdi. Büyük İskender kenti M.Ö. 334'te aldı; ölümünün ardından M.Ö. 309'dan itibaren Mısır'daki Ptolemaioslar, sonra da Suriye Kralı III. Antiokhos kenti egemenliği altına aldı.

M.Ö. 2. yüzyıl Xanthos'un siyasi olarak yükseldiği çağdır. Kent M.Ö. 167'de başka kentlerle birlikte Letoon merkezli bir birlik kurdu ve Likya Birliği'nin başkenti oldu. Romalı Brutus M.Ö. 42'de Xanthos'u yerle bir etti, Marcus Antonius'un çabasıyla yeniden imar edildi. Kent, Mithridates karşısında Roma'nın yanında yer aldığı için Roma çağında uzun süre ayrıcalıklı bir statü korudu; M.S. 3. yüzyılda yeniden inşa edilen Roma Agorası'nın on iki Likya tanrısına adanmış olması bu geleneğin simgesi sayılır. M.S. 1. yüzyılda İmparator Vespasianus adına bir tak (anıtsal kemerli kapı) yaptırıldı ve günümüze ulaşan Roma yapılarının çoğu o dönemde yükseldi.

Bizans çağında Xanthos bir piskoposluk merkeziydi ve yeni yapılar, bazilikalar kazandı. 7. yüzyıldan sonra Arap akınları kenti harap etti; yerleşim, yanı başındaki Kınık'ta küçük bir köy olarak sürdü ve Charles Fellows 1838'de buraya gelip bazı kalıntıları Londra'ya taşıyana kadar da öyle kaldı.

Neler görülür

Kentin iki tepesinde iki akropol (yüksek kale bölümü) vardır: Likya Akropolü ve Roma Akropolü. İkisi de farklı örgü sistemlerinin görüldüğü sur duvarlarıyla çevrilidir; surların M.Ö. 5. yüzyılda yapıldığı bilinir. Akropolde bir saray, Artemis Tapınağı sanılan bir yapı ve bir Bizans manastırının kalıntıları bulunur. Ören yeri iki bölgeye ayrılır: Eşen Çayı'nın doğusunda Likya Akropolü, tiyatro ve Roma Agorası ile anıt mezarların çoğu; Vespasianus Takı'ndan kuzeye uzanan ikinci bölgede ise kentin kısmen kazılmış alt kesimi, Hellenistik Agora ve iki Bizans kilisesi.

Anıt mezarlar

Xanthos'u dünya sanat tarihine sokan şey mezarlarıdır. Kentte 15 anıt mezar saptanmıştır. Agoranın kuzeydoğu köşesindeki Yazıtlı Anıt yaklaşık 4 m yüksekliktedir ve M.Ö. 5. yüzyıla aittir; gövdesindeki Likçe ve Grekçe metin bugüne ulaşan en uzun Likya yazıtıdır ve Kherei adlı Xanthoslu bir prensin serüvenlerini anlatır.

Harpy Mezar Anıtı, M.Ö. 5. yüzyıldan kalma, yüksek bir yekpare kaide üzerindeki mezardır; ölü ailesinin figürlerini ve harpy kabartmalarını taşır. Harpy, kadın gövdeli, kuş kanatlı, ölülerin ruhlarını göğe taşıdığına inanılan bir yaratıktır. Kabartmalı parçalar İngiltere'ye götürüldü ve bugün British Museum'dadır; yerinde yalnızca kaide kalmıştır. Yanında M.Ö. 4. yüzyıla ait, kaide üzerinde yükselen bir Likya lahdi durur. M.Ö. 4. yüzyıldaki tapınak planlı Nereid Anıtı'ndan da yalnızca temeller kalmıştır. Aslanlı Mezar, Payava ve Merehi lahitleri için de durum aynıdır: kaideleri dışında hepsi Londra'dadır. UNESCO'nun saptamasına göre 19. yüzyılda yapılan bu taşımalar Xanthos mermerlerini antik sanat ve mimarlık tarihinin tanınmış bir parçası yapmıştır. Antik çağın yedi harikasından Halikarnassos Mausoleionu, doğrudan Nereid Anıtı'ndan esinlenmiştir.

Tiyatro, agora ve kent kapısı

Likya Akropolü'nün kuzeyinde tiyatro durur. 2200 kişi alan yapı Hellenistik dönemde kurulmuş, Roma döneminde yenilenmiştir; tonozlu girişleri, yarım daire orkestrası ve sahne binası Roma özelliği taşır. Tiyatronun kuzeyindeki kare meydan Roma Agorası'dır; etrafı portikolar ve dükkânlarla çevriliydi. Kentin güney girişini oluşturan Dipylon, M.S. 68-70 arasında poligonal örgülü, yani çok köşeli kesme taşların birbirine oturtulduğu bir duvarla yapılmıştır.

Su kanalları

Kentin içinden geçen karmaşık bir su şebekesi vardır ve kanallar bugün hâlâ sulama için kullanılır. Kanalları kentten kilometrelerce uzaktaki İnpınarı besler; kaynağın çevresinde tapınak benzeri bir yapı bulunur.

Kazı çalışmaları

Fellows 1838 ile 1844 arasında Xanthos'ta çalıştı ve sonuçlarını Likya gezi kitabında yayımladı. Anıt mezarlar bu çalışmalarla Londra'ya götürüldü. Fransız heyeti 20. yüzyılda Pierre Demargne ve Henri Metzger yönetiminde çalıştı. Demargne'nin 1957 raporu sekizinci kazı döneminin öyküsünü anlatır: Likya Akropolü için 1951'de belirlenen program tamamlanmış, Artemis Tapınağı çevresi temizlenmiş, Harpy Anıtı Eylül-Ekim 1957'de onarılmış ve Antalya Müzesi müdürü Türk hükümet komiseri olarak heyette yer almıştır.

UNESCO ve koruma

Xanthos-Letoon, 1988'de (liste no. 484) ölçüt (ii) ve (iii) ile listeye alındı; tek bir mülkü oluşturan iki yerleşim Antalya ve Muğla sınırları içinde yer alır. Ölçüt (ii), Xanthos'un Patara, Pınara ve Myra gibi Likya kentlerinin mimarisini etkilemesine dayanır. Ölçüt (iii) ise Likya uygarlığına olağanüstü tanıklığı, yani Likya dilindeki en uzun ve önemli metinlerin burada bulunmasını vurgular. Alan birinci derece arkeolojik sit olarak kayıtlıdır ve Xanthos için koruma planı 2001'de onaylanmıştır. Antik kenti uzun yıllardır kesen asfalt yol ise çözülmesi gereken bir sorun olarak sürüyor.

Ziyaret

Müzekart T.C. vatandaşları için geçerlidir. Çalışma saatleri ve giriş ücretleri sık değiştiğinden gitmeden önce resmi duyurulara bakın. Letoon aynı UNESCO mülkünün ikinci bileşenidir ve yaklaşık 4 km uzaktadır.