Mahmut Bey Camii (Kasaba Köyü)

Mahmut Bey Camii, Kastamonu'nun Kasaba Köyü'nde bulunan, 14. yüzyıldan kalma ahşap sütunlu bir camidir. Dört ahşap sütun ve konsolla taşınan mahfiller yapının iç mekânını belirler; ahşap öğeler el çizimi boyalı süsleme ve ahşap oymalarla bezelidir. Cami, 2023'te Dünya Mirası Listesi'ne giren beş ahşap hipostil caminin en geç tarihli olanıdır.

Konum ve çevre

Aday dosyaya göre Kasaba Köyü, Kastamonu kent merkezinin yaklaşık on yedi kilometre kuzeybatısındadır. Köyde camiden başka iki hamamın, bir mescidin ve bir başka caminin kalıntıları vardır. Caminin çevresinde bugün bir şadırvan, bir misafirhane ve bir tuvalet yer alır. UNESCO'ya göre cami ve tampon bölgesi, diğer dört bileşenden farklı olarak bir kentsel sit içinde değil, koruma alanı içindedir.

Tarihçe

UNESCO sayfası camiyi 1366-67 yılına bağlar. Aday dosya, yapının Cuma camisi olarak 1366'da, Candaroğulları Beyliği'nin hükümdarı Emir Mahmut Bey tarafından yaptırıldığını yazar; Emir Mahmut Bey, Candaroğlu hükümdarı Beyazid'in kardeşidir. Aynı belgeye göre Candaroğulları Beyliği 1231-1460 arasında Kastamonu, Sinop ve Samsun çevresini yönetmiş, Kastamonu 1393'te Osmanlı'ya katılmıştır. Kastamonu çevresinin Ankara ile birlikte ahşap cami yapımının iki merkezinden biri olduğunu ICOMOS vurgular.

Ankara'daki Ahi Şerafeddin Türbesi'nin sandukasını yontan Abdallah b. Mahmud'un, Mahmut Bey Camii'nin kapılarını da yonttuğu bilinir; bu, iki şehrin ahşap ustaları arasındaki bağın bir göstergesi olarak aday dosyada geçer. Özgün çift kanatlı giriş kapısı bugün Kastamonu Etnografya Müzesi'nde sergilenmektedir.

Mimari

Cami kuzey-güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlıdır; dış ölçüleri 17,90 x 11,55 metredir. Tek girişi kuzeydedir ve önünde, taş kaideli dört ahşap sütunun taşıdığı örtülü bir sundurma yer alır. ICOMOS'a göre bu düzen, serideki beş cami arasında yalnızca Mahmut Bey Camii'nde vardır. Dış yüzey moloz ve kesme taş örgüdür. Çatı, 1945'ten bu yana kiremit kaplı ahşap yapıdır.

Namaz salonunun ahşap tavanını, taş kaideler üzerinde duran dört ahşap sütun taşır; ikisi on iki kenarlı, ikisi yuvarlak kesitlidir. Sütunlar kuzey-güney yönlü ahşap kirişlerle birleştirilir ve tavan orta ve yan kısımlar olarak üçe bölünür. İç mekânda konsollarla taşınan dört mahfil bulunur; her birinin kendi korkuluğu vardır, biri müezzinlere ayrılmıştır ve ayrı bir merdivenle çıkılır. Mihrap alçıdır, çokgen ve apsis biçimli bir niş içerir. Minberin yalnızca tacı özgündür.

Bezemede el çizimi boyalar, ahşap işçiliği ve alçı işleri öne çıkar. Mukarnaslı sütun başlıkları mavi, yeşil ve kırmızıya boyalıdır, bitkisel motifler de görülür. On iki kenarlı sütunlarda geometrik ve ok ucu desenleri vardır. Kapı kanatlarında simetrik kakmalı motifler görülürdü; tavandaki, mahfil altlarındaki ve pencere kanatlarındaki el çizimi bezemelerin iyi korunduğu belirtilir. Mihrap geometrik, bitkisel ve kabartmalı motifler taşır; minberin tacı ve korkuluğu kafes tekniğiyle yapılmıştır.

Onarımlar

Cami ilk kez 1852'de onarılmıştır; bu onarımın niteliğine dair veri yoktur. 1945'te düz toprak dam, kiremit kaplı ahşap bir çatıyla değiştirilmiş, yapı bugünkü biçimini almıştır. Minare 1943 depreminde yıkılmış, 1944-1945'te yeniden yapılmış, 1961'de onarılmış ve en son 2005-2008 arasında ahşap panelle kaplı çelik iskeletli bir yapıya dönüştürülmüştür. Aday dosyaya göre 1985-1987'de ODTÜ ve Hacettepe Üniversitesi, Kastamonu İl Özel İdaresi'nin desteğiyle minareyi, dış cephe duvarlarını, ahşap tavanı, mahfilleri ve sütunları onarmıştır. 2005-2008 çalışmasında son cemaat yerindeki ahşap sütunlar ve tavanlar aynı malzemeyle yenilenmiş, tıkanan pencereler yeniden açılmış, cepheler sağlamlaştırılmış, boyalı yüzeylerin eksik kısımları tamamlanmış, abdest alma yeri ve tuvaletlerle birlikte çevre düzenlemesi yapılmıştır.

Minarenin yeri konusunda kaynaklar ayrışır: ICOMOS girişin kuzeydoğu köşesini, aday dosya ise güneybatı kısmı belirtir ve özgün yerinin kuzeybatı olduğunu ekler. Ahşap ve taş taşıyıcılar kararlıdır; ancak ICOMOS ahşap öğelerde yoğun böcek zararı, malzeme kaybı ve çatlak gözlendiğini yazar.

UNESCO ve koruma

Cami, seri mülkün Kastamonu bileşenidir; seri 2023'te (ii) ve (iv) ölçütleriyle listeye girmiştir. Beş bileşen toplam 0,61 hektar, tampon bölgeler 36,66 hektar kapsar. Cami, 2863 sayılı Kanun kapsamında korunması gerekli kültür varlığıdır ve Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne aittir. Devletin Kasım 2024 raporu, seri genelinde nem, böcek saldırısı ve boyalı yüzeylerdeki sorunlara karşı Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün bakım ve koruma çalışmalarına başladığını bildirir.

Ziyaret

Cami yaşayan bir ibadet yeridir. Resmi bir ziyaret sayfası bulunamadığından saat ve koşullar burada verilmemiştir; güncel bilgi için yerel resmi duyurulara bakın.