Boğazköy-Hattuşa

Yukarı Şehir'in en yüksek noktasındaki Sfenksli Kapı, Hitit başkentinin surları boyunca uzanan beş kapıdan biridir; aynı sur hattında yüzü aşkın kule, güneybatıda ise Aslanlı Kapı yükselir. Çorum'un Boğazkale ilçesindeki Hattuşa, M.Ö. 2. binyılda Anadolu'nun en güçlü merkezlerinden biri olan Hitit İmparatorluğu'nun başkentiydi. Alan 1986'da UNESCO Dünya Miras Listesi'ne girdi; burada bulunan çivi yazılı tablet arşivleri de 2001'den beri Dünya Belleği Listesi'ndedir. Ziyaretçi Aşağı Şehir ile Yukarı Şehir'i, anıtsal kapıları, surları ve tapınakları, 2 km kuzeydoğudaki Yazılıkaya kaya tapınağını görür.

Konum

Ören yeri Çorum'un yaklaşık 82 km güneybatısında, Ankara'nın yaklaşık 200 km doğusundadır. Şehir Budaközü Ovası'nın güney ucunda, vadiden yaklaşık 300 metre yükseklikte, eğimli bir araziye kurulmuştur. Kızlarkayası deresi yerleşimi ikiye böler: kuzeyde Aşağı Şehir, güneyde Yukarı Şehir uzanır. Yazılıkaya Boğazkale'ye 3, Hattuşa'ya 2 km uzaklıktadır.

Hitit başkentinin öyküsü

Tepelerde ilk izler Kalkolitik çağa kadar iner; M.Ö. 3. binyılda Büyükkale çevresinde küçük, surlu bir yerleşme vardı. Sonraki iki yüzyılda, M.Ö. 19. ile 18. yüzyıllar arasında, Asurlu tüccarların kolonileri Aşağı Şehir'e yerleşti; kentin adı da yazılı belgelerde ilk kez bu sırada göründü. Bu ilk gelişme evresini büyük bir yangın bitirdi. Yıkım yaklaşık M.Ö. 1720'ye tarihlenir ve genellikle Kuşşara Kralı Anitta'ya bağlanır.

Yer yaklaşık M.Ö. 1700'de yeniden iskâna açıldı ve Anitta gibi Kuşşara'dan gelen I. Hattuşili devletin kurucusu olarak başkenti buraya taşıdı. Başkentlik, yaklaşık M.Ö. 1650'den 1180'e kadar sürdü. Muwatalli döneminde (M.Ö. 1305-1282) saray ve tanrılar kısa bir süre Dattassa'ya taşındı, sonra Hattuşa yeniden başkent oldu. Genişleme politikası erken başlamış, Babil yaklaşık M.Ö. 1594'te alınmıştı. Şehir M.Ö. 1400 dolaylarında Azzi akıncılarının eline geçti ama büyük oranda yeniden kuruldu.

M.Ö. 13. yüzyılda saraylar, tapınaklar ve mahallelerle kent 2 km'ye yayıldı. Son dönemin önde gelen kralları III. Hattuşili, oğlu IV. Tudhaliya ve onun oğlu II. Şuppiluliuma'dır. Ekonomik sıkıntı ve iç karışıklık devleti yaklaşık M.Ö. 1200-1190'da çökertti. Dört yüzyıl boş kalan yere M.Ö. 8. yüzyılın ortasında Frigler geldi. Hellenistik ve Roma çağında (M.Ö. 3.-M.S. 3. yüzyıl) küçük, surlu bir beylik merkeziydi; Bizans döneminde köy düzeyine inmişti.

Neler görülür?

Surlar ve kapılar

Şehri 6-8 km uzunluğunda anıtsal bir sur kuşatır. Yukarı Şehir'in surları çift duvarlıdır ve yüzden fazla kule taşır; Aslanlı Kapı ile Kral Kapısı arasındaki kesim çift duvarın en iyi korunmuş bölümüdür. Kapılardan ikisi batıdadır; Aslanlı Kapı güneybatıda, Kral Kapısı güneydoğuda durur. Sfenksli Kapı ise güneyde, taş sıvalı yamaçları ve iki merdiveniyle yüksek yapay bir burcun tepesinde yer alır; altından kemerli bir taş tünel geçer. Yukarı Şehir tek başına 1 kilometrekareden büyüktür.

Büyük Tapınak ve Yukarı Şehir tapınakları

Aşağı Şehir'deki Büyük Tapınak, 13. yüzyıldan kalan en iyi korunmuş Hitit tapınağıdır. Fırtına Tanrısı Teşup ile Arinna Güneş Tanrıçası'na adandığı kabul edilir. Çevresinde depolar, atölyeler, konutlar ve bir yazıcı okulu vardı; binlerce çivi yazılı tablet bu çevreden çıktı. Yukarı Şehir'de Sfenksli Kapı'dan Nişantepe ve Sarıkale'ye uzanan bir tapınaklar mahallesi bulunur. Bu tapınakların planı ortak avludan girilen dar ön odalar ve derin ana mekânlardan oluşur.

Büyükkale, Nişantepe ve Güneykale

Büyükkale, ana tepedeki saray-kaledir ve Hititlerden önce de iktidar merkeziydi. Batı Binası ile Saray Arşivi'nden yaklaşık 3300 bulla (mühür baskılı kil parçası) ve 30 çivi yazılı tablet çıktı; bullaların üçte ikisi büyük kral mühürlerini taşıyordu. Nişantepe'deki yazıt, bilinen en uzun Hitit hiyeroglif yazıtıdır ve son Hitit kralı II. Şuppiluliuma'ya bağlanır. Güneykale'deki geniş gölet ile çevresindeki yapılar da bu krala atfedilir; yapılardan birinde kabartmalı, parabol biçimli kubbeli bir oda yer alır. Hiyeroglifli Oda'daki yazıt ise aynı kralın işlerini anlatır.

Yazılıkaya

Doğal kayadaki iki odasıyla Yazılıkaya, Hattuşa'nın yaklaşık 2 km kuzeydoğusunda bir kaya tapınağıdır. Duvarlarında Hitit kabartma sanatının en zengin örnekleri durur: tanrılar, tanrıçalar ve Büyük Kral IV. Tuthaliya. Tapınak önce bir duvarla dış dünyadan ayrıldı; ikinci evresi ve Büyük Galeri kabartmaları III. Hattuşili'ye, üçüncü evresi ve IV. Tudhaliya kabartması ise bu krala bağlanır. Büyük Galeri'nin (A Odası) batı duvarında tanrılar, doğu duvarında tanrıçalar sıralanır. Küçük Galeri'de (B Odası) on iki tanrı alayı, Nergal betimi ve Şarruma'nın IV. Tudhaliya'ya sarıldığı sahne bulunur. Kayalarda üç niş vardır; hediyelerin ya da kral ailesinin küllerinin burada durduğu düşünülür.

Kazılar ve araştırma

Alanı 1834'te Charles Texier gezip tanıttı. Sayce kalıntıları Hitit devletine ilk bağlayan kişi oldu; o güne dek Hititlerin merkezinin Suriye'de olduğu sanılıyordu. Carl Humann ve Otto Puchstein 1882'de ilk toplu planı çıkardı, E. Chantre 1893-94'te ilk deneme kazısını yaptı. Makridi ve H. Winckler 1905'te geldi ve 1917'ye kadar kazdı; kazı 1906'da kapsamlı hâle geldi. III. Hattuşili ile II. Ramses arasındaki barış antlaşmasının bir kopyası bulununca kentin Hattuşa olduğu anlaşıldı. Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI) öncülüğündeki sistematik araştırma 1931-32'de Kurt Bittel ile başladı. II. Dünya Savaşı'nda ara verildi, sonra kazı kesintisiz sürdü: 1978-1993'te Peter Neve, 1994'ten sonra Jürgen Seeher başkanlık etti. Güncel proje sorumlusu Andreas Schachner'dir. Yeni bulgular arasında büyük gömülü tahıl ambarları ve yapay su havuzları gibi teknik ve toplumsal yapılar da yer alır; çalışmaları DFG ile birkaç vakıf destekler.

Buluntular ve Boğazköy Müzesi

Boğazköy Müzesi 12 Eylül 1966'da açıldı, 2011'de yeniden düzenlendi. Sergi Kalkolitik'ten Bizans'a uzanır; arada Eski Tunç, Asur kolonileri, Hitit, Frig, Galat ve Roma eserleri vardır. Berlin'den getirilen ve İstanbul'da restore edilen sfenks 2011'de diğer Boğazköy Sfenksi ile birlikte müzeye taşındı. Bahçede Hitit dönemine ait bir sfenks, hiyeroglif yazılı tabletler, Roma ve Doğu Roma mil taşları ve mezar stelleri sergilenir. Çivi yazılı arşivler bilinen en eski Hint-Avrupa dilini yansıtır; tabletlerde Hattuşa için Bin Tanrılı Şehir ifadesi geçer.

UNESCO ve koruma

Hattuşa 1986'da (i), (ii), (iii) ve (iv) ölçütleriyle listeye alındı; gerekçeler kent düzeni, korunmuş saraylar, tapınaklar ve surlar, iki kapıdaki süsleme ve Yazılıkaya kaya sanatıdır. Kent, M.Ö. 2. binyılda Anadolu'da ve Kuzey Suriye'de büyük etki yaratmıştı. Mülk 268,46 hektardır ve antik kent ile Yazılıkaya, Kayalıboğaz ve İbikçam Ormanı'nı kapsar. Antik kent 1. ve 2. derece, Kayalıboğaz ve Yazılıkaya 1. derece arkeolojik sit olarak korunur. Kral Kapısı'nın 1,5 km doğusundaki Kayalıboğaz, şehre giden yolları gözleyen surlu bir yerleşmeydi; güneydeki İbikçam Ormanı ise Hititler zamanında dağları kaplayan sık ormandan günümüze kalan son örneklerden sayılır. Alana yapılan her müdahale bölge koruma kurulunun onayına bağlıdır. Tüm alan 1988'de ilan edilen Boğazköy-Alacahöyük Milli Parkı'nın içindedir. 1986 değerlendirmesinde Boğazkale köyünün alanın bir bölümüne yayılması ve toprağın tarım ile otlatmaya açık olması sorun olarak anılmıştı.

Ziyaret

Müzekart T.C. vatandaşları için geçerlidir. Saat ve ücretler değişebildiği için güncel bilgiyi resmî müze sayfalarından kontrol edin. Yakın duraklar arasında Alacahöyük Müzesi ve Örenyeri ile Çorum Müzesi sayılır.