Göreme Örenyeri ve Kapadokya Kaya Yerleşimleri

Karanlık Kilise'ye neredeyse hiç ışık girmez: narteksteki (kilisenin giriş holü) küçücük bir pencere dışında kapalı bir kutudur. Kilisenin Göreme'de en canlı renkli freskleri taşıması da tam bu yüzdendir; karanlık, boyaları yüzyıllarca güneşten korumuştur. Göreme, Kapadokya'nın volkanik tüf kayalıklarına oyulmuş kiliseleri, manastırları ve yerleşimleriyle ünlü bir bölgedir. Ören yeri, Göreme Açıkhava Müzesi etrafında şekillenir ve UNESCO'nun 1985'te listelediği Göreme ve Kapadokya karma miras mülkünün bir parçasıdır. Aynı mülkte Derinkuyu ve Kaymaklı yeraltı şehirleri gibi başka bileşenler de vardır; bunlar ayrı sayfalarda anlatılır.

Konum

Müze, Göreme kasabasının yaklaşık 2 km doğusundadır; Nevşehir'e 13 km uzaklıkta, Gaferli Mahallesi'nde yer alır. UNESCO mülkü Nevşehir, Ürgüp ve Avanos arasındaki bölgeyi, Karain, Karlık, Yeşilöz ve Soğanlı alanlarını ve Kaymaklı ile Derinkuyu yeraltı kentlerini kapsar. Güneyde ve doğuda sönmüş volkan dizileriyle sınırlanır; bir uçta Erciyes Dağı (3.916 m), öbür uçta Hasan Dağı (3.253 m) yükselir. Erciyes, Hasan ve Göllüdağ'ın püskürttüğü tüfleri rüzgâr ve su milyonlarca yıl boyunca aşındırarak sivri külahlı peribacalarını yontmuştur. Kayaya oyulmuş mekânlar kışın ılık, yazın serin kalır.

Tarihçe

Kapadokya'da manastır yaşamının ilk izleri 4. yüzyıla uzanır. Kayseri Piskoposu Büyük Basileios'un öğretisini izleyen küçük münzevi topluluklar kayaya oyulmuş hücrelere yerleşti. Basileios, kardeşi Nyssalı Gregorios ve Nazianzoslu Gregorios Kapadokya Babaları diye anılan üç büyük din adamıdır. Göreme'de manastır hayatı 4. yüzyıldan 13. yüzyıla dek yoğun biçimde sürdü; hemen her kaya bloğunda kilise, şapel, yemekhane ve oturma mekânı bulunur. Göreme Vadisi, manastır eğitim sisteminin başladığı yer kabul edilir; sistem sonradan Soğanlı, Ihlara ve Açıksaray'da da görülür.

Arap akınlarına karşı bu topluluklar köylerde ve Kaymaklı, Derinkuyu gibi yeraltı kentlerinde toplanıp sığındı. Kapadokya manastırcılığı, ikonoklazm (kutsal resimlerin yasaklandığı) dönemi olan 725-842 arasında zaten köklenmişti; o çağın kiliselerinde süsleme, çoğunlukla oyma ya da boyalı haçlarla sınırlı kalır. 842'den sonra çok sayıda kaya kilisesi oyuldu ve canlı renkli figürlü resimlerle bezendi. Göreme, özellikle 7.-13. yüzyıllar arasında baskıdan kaçan Hristiyanların yerleşmesiyle önemli bir merkez haline geldi. Bölgede yerleşim tarih öncesine kadar iner ve Göreme Vadisi'nde insan yaşamı en az 16 yüzyıldır kesintisiz sürmektedir.

Neler görülür

Göreme Açıkhava Müzesi

Müzede Kızlar ve Erkekler Manastırı ile Aziz Basileus, Elmalı, Azize Barbara, Yılanlı, Karanlık, Çarıklı ve Tokalı kiliseleri gezilir; Malta Haçlı Kilise ve Azize Catherine Kilisesi de alandadır. Alan 1967'de ziyarete açıldı ve 6 Aralık 1985'ten beri UNESCO listesindedir. Kilise duvarları iki teknikle boyanmıştır: düzeltilmiş kaya yüzeyine doğrudan yapılan boyama ve fresko-sekko (kuru sıva üzerine tempera). Sahneler Tevrat'tan, İncil'den ve Hz. İsa'nın hayatından seçilmiştir. İlk boya katmanlarında ise Hristiyanlığın erken dönemlerinden kalma geometrik bezemeler görülür.

Karanlık Kilise

Karanlık Kilise müzenin en önemli yapısı sayılır ve ayrı bir girişle gezilir; 11. yüzyılın sonu ile 13. yüzyılın başı arasında oyulduğu kabul edilir. Haç planlı yapıda haç kolları, çapraz tonozlar, ortada bir kubbe, dört sütun ve üç apsis (ibadet bölümünün yarım daire çıkıntısı) vardır. Kuzeydeki kavisli bir merdiven, dikdörtgen beşik tonozlu narteksi açar; narteksin güneyinde bir mezar bulunur. Duvarlarda Deesis (Meryem ve Vaftizci Yahya'nın katıldığı İsa tasviri), Müjde, Doğum, Vaftiz, Lazarus'un Diriltilmesi, Son Akşam Yemeği, Çarmıh ve Göğe Çıkış gibi sahneler, ayrıca İbrahim'in misafirperverliği ile ateşe atılan üç Yahudi genç gibi Tevrat öyküleri yer alır.

Tokalı Kilise ve Kızlar-Erkekler Manastırı

Bölgede bilinen en eski kaya kilisesi Tokalı'dır; 10. yüzyılın sonlarında oyulmuştur. Dört bölümden oluşan yapıda freskler tonoza ve duvarların üst kısmına yerleştirilmiştir; kırmızı ve mavi ağır basar, koyu mavi Tokalı'yı öbürlerinden ayıran imzadır. Müzeye girişin hemen solunda altı yedi kata ulaşan kaya kütlesi Rahibeler Manastırı diye anılır. Üçüncü kattaki kilisesine bir tünelle çıkılır; çapraz kubbeli bu mekânda dört sütun ve üç apsis bulunur, ana apsisteki templon (ikonaların asıldığı bölme) Göreme'nin başka kiliselerinde pek görülmez. Katlar tünellerle bağlıdır ve tehlike anında tünelleri kapatmak için yeraltı şehirlerindekine benzer sürgü taşları kullanılmıştır. Yanındaki Rahipler Manastırı dört katlıdır; erozyon yüzünden katlar arası geçişler kapanmış, yalnızca giriş katındaki birkaç oda gezilebilir.

Elmalı ve Çarıklı kiliseleri

Elmalı Kilise 12. yüzyıl dolaylarına tarihlenir. Planı kapalı haçtır; dokuz kubbesi, dört sütunu ve üç apsisi vardır. Asıl giriş güneydedir, ama kuzeyden açılan bir tünelle de içeri girilir. İlk süslemeleri duvara doğrudan kırmızı boyayla çizilmiş haçlar ve geometrik motiflerdir. Çarıklı Kilise ise 12. yüzyıl sonlarında ya da 13. yüzyıl başlarında yapılmıştır. Adının, Göğe Yükseliş sahnesinin altındaki ayak izlerinden geldiği düşünülür. İçinde iki sütun, çapraz tonozlar, üç apsis ve dört kubbe bulunur; ana kubbenin ortasında Pantokrator (her şeye egemen İsa) ve madalyonlarda melek büstleri durur. Çarmıh sahnelerindeki figürler, Elmalı ve Karanlık'takilere göre daha büyük ve uzun resmedilmiştir.

Vadiler ve doğal yapı

Kapadokya vadilerinde yumuşak volkanik kayaya işlenmiş 600'ün üzerinde kilise vardır. Sütun, kule ve iğne biçimli oluşumlar 40 m'ye ulaşır; vadiye Akdağ (1.325 m) hâkimdir. Göreme Vadisi, peribacası oluşumlarının dünyaca tanınan, kolay erişilen bir sergisi sayılır.

UNESCO ve koruma

Mülk 1985'te (liste no. 357) ölçüt (i), (iii), (v) ve (vii) ile karma, yani hem kültürel hem doğal miras olarak listelendi; alanı 9.883,81 hektardır ve yedi bileşenden oluşur: milli park, iki yeraltı şehri (Derinkuyu ile Kaymaklı), Soğanlı arkeolojik alanı, Karain güvercinlikleri, Karlık Kilisesi ve Aziz Theodore Kilisesi. Ölçüt (i), kayaya oyulmuş kutsal alanları ikonoklazm sonrası Bizans sanatının yeri doldurulamaz tanığı sayar. Ölçüt (iii) 4. yüzyıl ile Selçukluların gelişi (1071) arasındaki bir Bizans eyaletinin donmuş görüntüsünü öne çıkarır. Ölçüt (v) erozyon ve turizmle kırılganlaşan geleneksel yerleşmeyi, ölçüt (vii) ise erozyon peyzajını kapsar.

Aday gösterimin sınırları 1985'te değerlendirilirken tartışma konusu oldu: dosyada müzenin içinde sekiz, dışında on bir kaya kilisesi sayılıyor, Zelve, Çavuşin ve Ortahisar dışarıda bırakılıyordu. Alan 2863 sayılı Kanun ve 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu ile korunur ve 200'den fazla kaya kilisesi tescillidir. El Nazar, Elmalı ve Meryemana kiliseleri erozyon nedeniyle öncelikli eylem gerektiren yapılardır.

Ziyaret

Müzekart T.C. vatandaşları için geçerlidir. Saatler, ücretler ve gece müzeciliği uygulamaları değiştiğinden gitmeden önce resmi duyurulara bakın. Yakında Çavuşin ve El Nazar kiliseleri, Zelve-Paşabağlar ile Derinkuyu ve Kaymaklı yeraltı şehirleri de görülebilir.