Aşıklı Höyük

Aksaray'ın yaklaşık yirmi beş kilometre güneydoğusunda, Kızılkaya köyünün hemen yanında, höyüğün girişinde bir sokağın iki yanına dizilmiş kerpiç evler duruyor. Evler yeni yapıldı, ama kazıda çıkan öncüllerinin planına, yönüne ve boyutuna sadık kalınarak. Bunların gerçeği, Orta Anadolu'da insanların ilk kez kalıcı bir köy kurduğu yerdir. Aşıklı Höyük'te avcılar, toplayıcılar ve göçerler bir noktada dolaşmayı bırakıp aynı yerde oturmaya başladı, ardından tarımı denedi ve burada en az otuz beş kuşak boyunca yaşadı.

Konum

Höyük, Aksaray'ın Gülağaç ilçesine bağlı Kızılkaya köyü sınırlarında, Melendiz'in kıyısındadır. Köyün kendisi büyük bir volkanik kaya yamacına yaslanmış taş ve kaya oyma evlerden oluşur ve yaklaşık üç yüz yıllıktır. Çevrede kerpiç yapı geleneği yoktur; kerpiç mimari bugünkü köylülere de yabancıdır. Köyden höyüğe beş dakikalık yürüyüş yeter.

Tarihçe

İlk köy

Aşıklı, Orta Anadolu'da avcı, toplayıcı ve göçerlerin yerleşik hayata geçtiği bilinen ilk köydür. Yaşam burada MÖ 9. binyılda başladı ve hiç kesilmeden MÖ 8. binyılın ortalarına dek sürdü. Topluluk ağırlıklı olarak avcı ve toplayıcıydı, yine de ilk tarım topluluklarından biri sayılır. Araştırmalar tarımın yerleşik hayattan sonra başladığını gösteriyor: yabani hâlde toplanan tahıllar ve bitkiler burada ilk kez ekime alındı. Karbonlaşmış katmanlarda arpa, buğday ve baklagillerin hem yabani hem tarıma alınmış biçimleri bulundu.

Hayvan kemikleri avın yoğun ve bilinçli yapıldığını anlatır. Sofraya koyun ve keçinin yanı sıra karaca, alageyik, kızıl geyik, domuz ve yaban sığırı da gelirdi. Yöredeki volkanik oluşumdan çıkan obsidyen, yani volkanik cam; avcılık, kasaplık, post ve deri işçiliği gibi günlük işlerde kullanılan alet ve silahların hammaddesiydi. Konya Ovası'ndaki Boncuklu ile birlikte düşünülünce Aşıklı'nın verileri, Orta Anadolu'nun Neolitikleşmeyi çekirdek bölgeden ayrı, kendine özgü bir yoldan yaşadığını gösterir; mimarinin yuvarlak plandan dörtgen plana geçmesi, tarım ve hayvanların evcilleştirilmesi bu farkın örnekleridir.

Öne çıkan yapılar ve buluntular

Bitişik kerpiç evler

Duvarları birbirine bitişen dörtgen planlı kerpiç evlerin Anadolu'daki en eski örnekleri Aşıklı'dadır. Evler güneşte kurutulmuş kerpiç bloklarla örülmüş, düz çatılıydı; içeri çatıdaki bir boşluktan ahşap merdivenle girilirdi. Daha eski yapılar ise toprağa yarı gömülü evlerdir.

İlk beyin ameliyatı

Aşıklı tıp tarihine de bir iz bıraktı: genç bir kadının kafatasında ameliyat izleri saptandı ve bu, bilinen ilk beyin ameliyatı örneği sayılır. Kafatası ve öteki buluntular Aksaray Müzesi'nde sergilenir.

Kazı çalışmaları

Höyükte arkeolojik kazı 1989'dan beri sürüyor. Yirmi beş yılı aşan bu çalışmanın bulguları, höyüğün girişindeki koruma ve sergileme projesine temel oldu. Kazıda çıkan mimari kalıntılar 2009'dan itibaren özgün plan, yön ve büyüklüğüne bağlı kalınarak yeniden inşa ediliyor. 2014 sezonu sonunda MÖ 9. binyıla ait üç yapı ile MÖ 8. binyıldan, bir sokak boyunca dizilmiş on kerpiç bina ayağa kalkmıştı. Yapım sırasında tarih öncesi yöntemler elden geldiğince korundu; obsidyen yongalama, kerpiç ve harç yapımı, malzemenin yakın çevreden taşınması deneyin parçası oldu.

Ziyaret

Girişte canlandırılmış bir Neolitik köy karşılar. MÖ 9. binyıla ait iki yarı gömük ev, MÖ 8. binyıldan bir sokağın iki yanında sıralanan bir ya da iki odalı kerpiç yapılar ve yabani erik, yabani badem, çitlembik gibi bitkiler yeniden yerine konmuştur. Bir de deneysel tarla var: araştırmacılar her yıl yabani buğday eker, hasadı obsidyen aletlerle yapar. Evlerin içinde tarih öncesi yaşamı yansıtan buluntular sergilenir; on bin yıl öncesinin bir ev içi canlandırılmış, kerpiç duvarlı evlere çatıdan merdivenle girişi gösterilmiştir. Alan 2009'da ziyarete açıldı. Güncel ziyaret koşulları için resmî bağlantıya bakın.