Sarıkaya Roma Hamamı

Sarıkaya’nın merkezinde, çevresindeki yapıların arasında yaklaşık 30 metre uzunluğunda kemerli bir mermer cephe yükselir; önünde ise tabanından kaynayan sıcak suyla dolan geniş bir havuz vardır. Roma döneminde bu yerleşim Aquae Sarvenae, yani Sarvenae suları diye anılırdı. Bizans çağında hamamın yanına bir kilise eklenince adı Therma Basilica’ya döndü. Hamam, Anadolu’da yapılmış Roma dönemi termal hamamlarından günümüze gelebilen sayılı örneklerden biridir.

Tarihçe

Sarıkaya, Yozgat’ın yaklaşık 77 kilometre güneydoğusunda, Karadeniz ile Akdeniz arasındaki ana güzergâhın üzerinde, deniz seviyesinden 1170 metre yükseklikteki geniş bir vadiye kurulmuştur. Yerleşimin tam bu noktaya oturmasının nedeni, antik çağdan beri akan şifalı kaynaktır. Hamam vadinin en alçak yerinde, suyun çıktığı noktanın üstüne yapıldı. Süslemeler ve buluntular, yapının MS 2. yüzyılın ortalarında inşa edildiğini gösterir.

Hristiyanlık bölgede yayılınca hamamın kuzeyine bir kilise eklendi; kasabanın Bizans dönemindeki adı da buradan gelir. Yerleşim MS 451’e kadar piskoposluk merkeziydi ve yaklaşık üç kilometrelik bir sur kuşağıyla çevriliydi. Hristiyan geleneğinde Aziz Petrus’un Sivas’tan Kayseri’ye, oradan da Tavium’a yaptığı yolculuklarda Therma Basilica’dan geçtiği anlatılır. 1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra bölge yavaş yavaş Türk egemenliğine girdi; Danişmentli, Selçuklu, Moğol, Eretna, Kadı Burhaneddin ve Dulkadirli dönemlerinin ardından 1521’de Osmanlı idaresi başladı. Bu uzun süre boyunca hamam sürekli kullanıldı ve değişikliklerle eklentiler aldı.

Osmanlı çağında yerleşim Ilısu diye biliniyordu. Devletin son yıllarında Hamam Köyü, Cumhuriyet’in ilk yıllarında ise Terzili Hamamı adıyla anıldı. Kaynağın geliri öyle önemliydi ki 1905’te Boğazlıyan’daki öğretmenlerin maaşları kaplıca gelirinden ödenmiştir. Cumhuriyet döneminde yapılan altyapı çalışmaları hamama ağır zarar verdi.

Öne çıkan yapılar

Batıya bakan süslü cephe kuzey-güney doğrultusunda uzanır; yaklaşık 30 metre uzunluğunda, 4,5 metre yüksekliğindedir ve yöreden çıkan mermerle örülmüştür. İki yanında yarım daire planlı küçük birer havuz bulunur; kuzeydekinin zemini mermerle kaplıdır, güneydeki ise henüz zeminine kadar açılabilmiş değildir. Cephe Korinth düzenindedir (akant yaprağı biçimli başlıklarla tanınan Roma ve Yunan sütun düzeni). Alt ve üst sıra kemerler birbirinin tersi yönde sıralanır, sütun başlığı üstündeki bölümde yumurta dizisi ve boğa başlı çelenk frizi gibi kabartmalar yer alır. Cephedeki yılan benzeri bir figür, sağlık tanrısı Asklepios’u simgeliyor olabilir; bu da yapının yalnızca temizlik için değil, şifa için de kullanıldığını düşündürür.

Cephenin önündeki büyük havuz yaklaşık 23,30 x 12,80 metre ölçüsündedir, derinliği 1,34 metredir ve yer yer deforme olmuş mermer zeminle kaplıdır. Ortasında, iki parçadan oluşan ve içbükey bir daire içinde haç kabartması taşıyan bir vaftiz taşı durur. Bu taş, Doğu Roma döneminde havuzun kutsal bir anlam kazandığını gösterir. Cephenin arkasında iki yanında merdivenleri olan 16 x 4 metrelik bir iç havuz, onun yanında yaklaşık 15 x 5,20 metrelik üçüncü bir sıcak su havuzu bulunur. Güney havuzun doğusunda ise zemini tahrip olmuş, yalnızca kaba yontulmuş taş destekleri kalan, alttan ısıtmalı bir mekân belirlenmiştir.

Yapı sert bir zemine değil, suyun her yönden fışkırdığı gevşek bir alana oturur ve yaklaşık iki bin yıldır ayakta kalmıştır. Bu, Roma mühendisliğinin zayıf zemin üstünde güçlü temel kurabildiğinin kanıtı olarak görülür.

Kazı çalışmaları

Hamamı bilimsel yayınlara ilk sokan Fransız gezgin Chantre oldu; 1893-1894’teki ziyaretinde cepheyi çizdi. İlk ölçüm çalışması 1932’de, Chicago Üniversitesi’nin Alişar kazısını yürüten ekipten Richard C. Haines tarafından yapıldı ve cephenin planı çıkarıldı. Yozgat Müzesi’nin Bakanlık adına yürüttüğü kazılar 2010-2015 yılları arasında sürdü; bu süreçte sonradan eklenmiş üç kamu binası ve kamulaştırılan üç yapı yıkıldı, 2014’te termal havuzlar ortaya çıkarıldı. Yapı 1987’den beri koruma altındadır, 2013’te çevresiyle birlikte arkeolojik sit statüsü kazandı. 2018’de UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi’ne (iv) ölçütüyle girdi; Anadolu’da korunmuş tek Roma termal hamamı olduğu öne sürülür.

Ziyaret

Giriş koşulları ve saatler değişebilir; güncel bilgi için muze.gov.tr’deki sayfaya bakın. Hamam Sarıkaya ilçe merkezinde, Kaplıca Mahallesi’ndedir. Yerleşimin kaplıca suları bugün de kullanılmaktadır.