Harput Kalesi

Harput Kalesi, Elazığ merkeze bağlı Harput'ta yer alan, birbirini izleyen yönetimlerin izlerini taşıyan bir kaledir. Kültür Portalı yapının iç kale ile dış surlardan oluştuğunu söyler; dış surların tamamen yıkıldığını, sarp kayalar üzerine kurulan kalenin kuşatılmasının ise zor olduğunu belirtir. Portal'a göre içeride bir hastane, tahıl ambarı, darphane, sarnıç, cephanelik ve cami ile birlikte pek çok konut yer alıyordu; yani kale başlı başına bir mahalleydi.

Tarihçe

Bakanlığa ve Kültür Portalı'na göre kale M.Ö. 8. yüzyılda Urartu Krallığı tarafından kurulmuştur. Fırat Üniversitesi'nin kazı sayfası kalenin ilk kez Urartular tarafından yapıldığı konusunda fikir birliği olduğunu, yüzyılın ise tartışmalı olduğunu yazar: İshak Sunguroğlu Kral Menua dönemini düşünür, Veli Sevin ise II. Sarduri'nin (M.Ö. 760-730) onu yeni bir eyalet merkezi diye inşa ettirdiğini savunur. Bakanlık ayrıca 2016'da kalenin 500 m doğusundaki Nevruz Ormanı'nda M.Ö. 2. bin başlarına tarihlenen Harput Kabartması'nın bulunduğunu, bunun Harput'taki yerleşimi bilinenden 1200 yıl daha eskiye taşıdığını belirtir. Kültür Portalı M.Ö. 6. yüzyıldan itibaren Perslerin egemenliğini, M.Ö. 1. ile M.S. 11. yüzyıllar arasında Partlar, Romalılar, Sasaniler, Bizanslılar ve Abbasiler arasındaki çetin çekişmelerin bölgede yaşandığını anlatır.

Bakanlık kalenin Roma ve Bizans dönemlerinde Ziata Castellum adını taşıdığını, Arap akınları sırasında Hısn-ı Ziyad olarak anıldığını söyler; Kültür Portalı Kharpete adını da verir. Kaleyi 1085'te Çubuk Bey aldı. Artuklu egemenliğinin başlangıcını Bakanlık 1115 olarak yazar ve Belek Gazi'yi anar; Kültür Portalı ise Artukluların 1112'de hâkim olduğunu söyler. Anadolu Selçukluları Alaeddin Keykubad'ın komutasında 1234'te kaleyi kuşattı. Fırat Üniversitesi sayfasına göre kuşatmada 18 mancınık kullanıldı, Harput Meliki ve kaleye sığınanlar teslim oldu ve Artuklu hükümdarlığı sona erdi. Kültür Portalı, kalenin 1366'dan sonra Dulkadiroğulları ile Akkoyunlular arasında sık sık el değiştirdiğini, 1465'te Uzun Hasan'ın eline geçtiğini ve 1515'te Yavuz Sultan Selim zamanında Osmanlı yönetimine girdiğini yazar. Bakanlık bu fethi 1516'ya tarihler ve görevli komutanlar olarak Çerkez Hüseyin Bey ile Karaçinoğlu Ahmet Bey'i anar.

Bakanlığa göre 17. yüzyılda kalede bir Osmanlı Mahallesi kuruldu, kale ve kent Osmanlı döneminin sonuna kadar önemini korudu. Mahalle halkının 1830 ile 1920 arasında yeni kurulan Elazığ şehrine göç etmesiyle bölgedeki yerleşim sona erdi. Kültür Portalı'ndaki rivayete göre kalenin yapımında su kıtlığı yüzünden harç sütle karıldığı için kaleye Süt Kalesi de denir.

Öne çıkan yapılar

Bakanlık, Artuklu Sarayı'nın kalenin kuzey ucunda durduğunu yazar. Fırat Üniversitesi sayfasına göre saray dört eyvanlıdır, ana eyvan ortada yer alır ve alt katta tonozlu ikinci bir eyvan bulunduğundan iki ya da daha çok katlı olmalıdır. Aynı sayfa Artuklu Camii'nin 11. ya da 12. yüzyılda yapıldığının düşünüldüğünü, yapının 15,50 x 8,50 metrelik dikdörtgen planlı olduğunu ve altında Bizans ile Roma dönemlerine ait üç yapı katı bulunduğunu belirtir. Belek Burcu beş katlı ve yaklaşık 30 metre yüksekliğindedir; alt katmanları Bizans dönemine aittir. Ayrıca kayaya oyulmuş sarnıçlar vardır: kapalı Urartu sarnıcı 66 metre uzunlukta ve 33 metre derinliktedir, 112 basamakla inilir ve Artuklular döneminde zindan olarak kullanılmıştır; Artuklu sarnıcına 52 basamakla inilir.

Kazı çalışmaları

Bakanlık, Elazığ Müze Müdürlüğü'nün 2005-2009 arasında Veli Sevin'in danışmanlığında başlattığı kazıyı Türkiye'nin ilk Osmanlı arkeolojisi kazısı olarak tanıtır. İlk yıllarda 900 metrekarelik bir alanda Urartu sarnıcı, büyük bir konak, Artuklu Camii ve küçük bir Osmanlı Mahallesi ortaya çıkarılmıştır; Aslanlı Kapı'nın önünde iki katlı Osmanlı yapılarına ve üç yeni tünele de rastlanmıştır. Üçüncü tünel yüksek ve geniş bir sahanlıktan oluşur ve doğal bir mağarada son bulur. Kazı 2014'ten itibaren Fırat Üniversitesi başkanlığında sürmektedir ve buluntular Elazığ Müzesi'nde restore edilip sergilenmektedir.

Ziyaret

Bakanlık, kazı sürdüğü için bulunan yapıların bir bölümünün ziyarete kapalı olduğunu yazar. Açılış saatleri ve güncel durum için resmî sayfaya bakın.