Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası

Divriği'nin kale eteğindeki bu külliye (Ulu Cami ve Darüşşifa), Sivas iline bağlı ilçede, kalenin güneybatı eteğindeki yapay bir düzlükte yer alan Mengücekli dönemi külliyesidir. Cami, darüşşifa (hastane) ve türbeden oluşan yapı topluluğu 1985'te UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alınmıştır.

Dıştan sade duvarlarla çevrili yapının asıl şaşırtıcı yanı, her biri birbirinden farklı taç kapıların taş süslemesi ve içerideki tonoz sistemleridir. UNESCO bunu İslam mimarisinin en güzel mekânlarından biri sayar.

Konum ve ulaşım

Kültür Portalı yapının Divriği ilçesinin Kale Mahallesi'nde olduğunu, ulaşım için Sivas-Malatya karayolunun 96. kilometresindeki Kangal-Divriği ayrımından 80 kilometre gidilmesi gerektiğini yazar. Sivas İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü envanteri yapıyı kalenin güneybatı kesiminde, yapay bir düzlükte gösterir; bakımından sorumlu kuruluş Vakıflar Genel Müdürlüğü'dür. Koordinatın kaynağı Wikidata kaydıdır.

Tarihçe

ICOMOS değerlendirmesine göre Divriği 1071'den sonra Türklerin eline geçmiş, 1118'de kent Mengücek Bey'e verilmiş ve Mengücekliler bölgeyi hemen hemen kesintisiz olarak 1277'deki Moğol işgaline dek yönetmiştir. Bu ilk Türk döneminden kalan dikdörtgen plânlı yapı grubunun ölçüsü ICOMOS'a göre 64x32 metredir.

UNESCO ve ICOMOS camiyi Mengücekli emiri Ahmed Şah'ın 1228-1229'da kurduğunu yazar. Bitişikteki darüşşifa ise Ahmed Şah'ın eşi Turan Melek tarafından kurulmuştur; UNESCO bu yapının mimarını Hurrem Şah olarak, ICOMOS ise Ahlatlı Hurremşah olarak anar ve iki yapının aynı mimarca eş zamanlı inşa edildiğini belirtir. Kültür Portalı da camiyi Süleyman Şah'ın oğlu Ahmet Şah'ın, darüşşifayı eşi Turan Melek'in yaptırdığını söyler. Bir DergiPark makalesi, mimarın Muîs oğlu Ahlatlı Hürremşah olduğunu ve bu yapının bilinen tek eseri sayıldığını belirtir. ICOMOS, doğu tarafındaki dördüncü açıklığın yaklaşık 1241'e tarihlendiğini düşünür.

Öne çıkan yapılar

Ulu Cami

Cami beş neflidir; nefler beşer bölümlüdür ve taş tonozlarla örtülüdür. Dışarıdan en belirgin öğe mihrabın üzerindeki sivri çatılı altıgen kubbedir; ortada abdest havuzunun üstünde ikinci bir kubbe daha vardır. ICOMOS'a göre kalan on altı tonozun her biri teknik bir başarıdır. Sivas il müdürlüğü envanteri camide mihrabın güçlü kabartmalı olduğunu, mihrabın sağındaki abanoz minberin Tiflisli Ahmet ustanın eseri olduğunu ve minarenin Kanuni Sultan Süleyman döneminde yapıldığını yazar. UNESCO ve ICOMOS, caminin avlusu, revakı ve açık şadırvanı olmadığını, bütün dinî işlevlerin kapalı bir mekânda toplandığını vurgular.

Darüşşifa

UNESCO, darüşşifaya batıdaki anıtsal bir taç kapıdan girildiğini ve dört büyük ayağın taşıdığı, ortasında havuz bulunan çift yükseklikli bir avluya açıldığını yazar. İl müdürlüğü envanteri ortadaki geniş mekânın dört sütun üzerinde üç paralel tonozla örtüldüğünü ve biri girişte olmak üzere dört eyvan bulunduğunu belirtir. ICOMOS, yapının izolasyonu ve ortak yaşamı birlikte mümkün kılan düzenini vurgular.

Taç kapılar

Kültür Portalı, darüşşifa, cami kuzey, cami batı ve Şah Mahfili taç kapılarının her birinin farklı bezemeye sahip olduğunu ve bezemelerdeki on binlerce motifin hiçbirinin kendini tekrar etmediğini yazar. ICOMOS bu üç yüksek kapıyı Khmer ve Gotik anıtlarla paradoksal biçimde karşılaştıran yorumları aktarır; kaynağın görüşüne göre mimar muhtemelen çağdaş Ermeni ve Gürcü motiflerinden esinlenmiştir. Sivas il müdürlüğü envanteri portalleri Barok, tekstil, Selçuklu ve Gotik olarak nitelendiren görüşlerden söz eder.

Onarımlar ve koruma

UNESCO'ya göre 15. ile 19. yüzyıllar arasında yoğun onarımlar yapılmış, 20. yüzyılda malzeme bozulmasını ve statik sorunları azaltmaya yönelik çalışmalar yürütülmüştür. İl müdürlüğü envanteri, camiye uzun süre II. Dünya Savaşı öncesinde ve 1950'den sonra aralıklarla onarım yapıldığını yazar. Yapı 1989'da Kayseri Koruma Kurulu'nca anıt yapı olarak tescil edilmiştir; çevresinde koruma alanı bulunur. Vali liderliğinde 2009'da başlayan kamulaştırmalarla yakın çevredeki bazı yapılar yıkılmıştır. UNESCO, taş süslemelerin atmosfer, nem ve tuz etkisine ve drenaj sorunlarına açık olduğunu belirtir.

UNESCO

Alan 1985'te (i) ve (iv) ölçütleriyle listeye girmiştir. UNESCO, yapıyı İslam mimarisinin benzersiz bir sanat başarısı ve Anadolu'daki Selçuklu camilerinin seçkin bir örneği olarak değerlendirir.

Ziyaret

Saat ve ziyaret koşulları için Sivas İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile Vakıflar Genel Müdürlüğü kaynaklarına bakın. Bu sayfada açılış saati veya ücret bilgisi verilmez.