Sümela Manastırı

Sümela Manastırı, Trabzon'un Maçka ilçesindeki Altındere Vadisi'nde, Karadağ'ın yamacında sarp bir kayalığa tutunmuş Rum Ortodoks manastır ve kilise kompleksidir. Panagia Sumela ya da Theotokos Sumela adıyla da bilinir; halk arasında Meryem Ana Manastırı denir. UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi'ndedir.

Manastır, mucize yarattığına inanılan bir ikona nedeniyle Karadeniz Rumlarının en önemli hac yerlerinden biri olmuş, aynı zamanda keşiş yetiştiren bir okul işlevi görmüştür. Kaya kilisesi ve şapelinin freskleri III. Alexios dönemi ile 18. yüzyıldan kalmadır.

Konum ve ulaşım

Bakanlığa göre manastır denizden 1150, vadiden 300 metre yüksektedir. Kültür Portalı, Maçka'nın Altındere köyü sınırları içindeki yapıya Trabzon'dan 47, Maçka ilçesinden 17 kilometre uzaklıkta olduğunu ve son bölümde orman içinde 300 metrelik yaya yürüyüşü gerektiğini yazar. UNESCO Geçici Liste kaydı da yeri Maçka'nın 17 km güneydoğusu olarak verir. Koordinat Wikidata kaydından alınmıştır.

Tarihçe

Bakanlık ve Kültür Portalı, manastırın Bizans İmparatoru I. Theodosius döneminde (375-395) Atina'dan gelen Barnabas ve Sophronios adlı rahipler tarafından kurulduğunun düşünüldüğünü belirtir; UNESCO'nun Geçici Liste metni yapımın M.S. 385'te başladığını ve 19. yüzyıla dek sürdüğünü söyler. Bakanlığa göre kuruluş birçok efsaneye konudur ve havari Aziz Lukas'ın yaptığına inanılan Panagia Sumela ikonasına dayandırılır: ikonanın melekler tarafından mağaraya getirildiği, Meryem Ana'nın rahiplerin rüyasına girerek yerini söylediği ve rahiplerin ikonanın bulunduğu mağaranın önüne duvar örerek kiliseyi yaptığı anlatılır.

Kültür Portalı, 6. yüzyılda Justinianus'un buyruğuyla Belisarios'un manastırı onarıp büyüttüğünü, yapının 7. yüzyılda birçok kez yağmalandığını yazar; UNESCO ise Justinianus'un (527-568) genişletme emri verdiğini ve manastırın M.S. 650'de yağmalanıp yakıldığını belirtir. Kültür Portalı manastırın bugünkü hâliyle 13. yüzyıldan beri var olduğunu, Trabzon Komnenos Prensliği'nden III. Alexios (1349-1390) zamanında önem kazandığını ve fermanlarla gelir sağlandığını yazar; Bakanlık, III. Alexios'un esas kurucu sayıldığının fresklerde öne çıkarılmasından anlaşıldığını belirtir. UNESCO kaydı, 72 odalı ve zengin kütüphaneli kompleksin en parlak dönemini bu hükümdar zamanında yaşadığını söyler.

Doğu Karadeniz kıyıları Türk egemenliğine girince Sümela'nın hakları korunmuştur; Bakanlık, Yavuz Sultan Selim'in manastıra iki büyük mum hediye ettiğini ve Fatih Sultan Mehmed'in manastıra dokunulmayacağını bildiren bir ferman verdiğini yazar. 18. yüzyılda birçok bölüm yenilenmiş ve freskler eklenmiş, 19. yüzyılda büyük binaların eklenmesiyle manastır en parlak dönemini yaşamıştır. Kültür Portalı, Trabzon'un 1916-1918 arasında Rus işgali sırasında manastıra el konulduğunu ve 1923'ten sonra yapının tamamen boşaltıldığını belirtir. Bakanlığa göre 1931'de Yunanistan Başbakanı Venizelos ile Türkiye Başbakanı İnönü'nün görüşmesinin ardından ikona ve kutsal eşyalar Atina'daki Benaki Müzesi'ne götürülmüş, 1952'de Veria'da Sümela Manastırı adıyla yeni bir manastır kurulunca buraya taşınmıştır.

Öne çıkan yapılar

Ana kaya kilisesi ve şapel

Kompleksin çekirdeğini oluşturan kaya kilisesi ile yanındaki şapelin duvarları hem içten hem dıştan resimlerle kaplıdır. Avluya dönük kilise duvarındaki resimler III. Alexios çağına, şapeldekiler 18. yüzyıl başına aittir. Kültür Portalı şapelde üç ayrı devirde yapılmış üç tabaka bulunduğunu ve en alttaki tabakanın niteliğinin daha üstün olduğunu söyler. Başlıca konular İncil'den sahneler ile İsa ve Meryem'in yaşamıdır.

Kompleksin diğer bölümleri

Kompleks; kaya kilisesi ve çeşitli şapellerin yanı sıra mutfak, öğrenci odaları, konuk evi, kütüphane ve kutsal bir ayazma içerir. Dar ve uzun bir merdiven ana girişe çıkar; kapının yanında muhafız odaları vardır. Yamaca bakan geniş balkonlu kanat keşişlere ve konuklara ayrılmıştı; Kültür Portalı bu kanadı 1860'a tarihler. İç avludaki oda, dolap, hücre ve ocaklarda Türk sanatının izleri görülür. Girişteki çok gözlü su kemerinin büyük bölümü bugün yıkıktır. Bakanlık, araç yolunun bittiği kayalığın üstündeki Hagia Barbara adlı kadınlar manastırının 15 Ağustos yortusu için gelenleri ağırladığını belirtir.

Restorasyon çalışmaları

Bakanlığa göre çalışmalar Eylül 2015'te başladı ve üç buçuk yıl kadar sürdü; bu sürede su kemerleri ve yokuş merdivenleri yeniden kullanıma uygun kılındı, dört bin ton dolayında kaya temizlendi, 300 metrelik bir patika düzenlendi. Aynı çalışmalarda Cennet ve Cehennem ile Ölüm ve Yaşam tasvirli fresklerin bulunduğu, gizli geçitle ulaşılan bir şapel, Çile Odası ve gözetleme şapeli ortaya çıkarılmıştır.

UNESCO ve koruma

UNESCO Geçici Listesi'ne Türkiye 25 Şubat 2000'de kültürel miras olarak, (i) ve (iii) ölçütleriyle önermiştir. Kültür Portalı, kompleksin tasarım, malzeme, mimarlık ve işçilik bakımından eşsiz olduğunu, 2000'den beri Geçici Liste'de bulunduğunu belirtir. Dünya Miras Listesi'nde yer almamaktadır.

Ziyaret

Ziyaret koşulları, açılış saatleri ve ücretler değişebilir; güncel bilgi için Bakanlığın resmi sayfasına bakın. Bakanlığın TR sayfası Müzekart'ın T.C. vatandaşları için geçerli olduğunu belirtir. Aynı vadideki Altındere Milli Parkı ve Vazelon Manastırı da önerilen duraklar arasındadır.