Rumkale

Rumkale, Gaziantep'in Yavuzeli ilçesinde, Kasaba Köyü yakınında bulunan bir kaledir. Bakanlık ve Gaziantep İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfaları, kalenin Merzimen Çayı'nın Fırat Nehri'ne karıştığı yerdeki dik kayalar üzerine kurulduğunu yazar. Bugün üç yanı baraj gölüyle çevrili olduğundan yarımada görünümündedir. İl Müdürlüğü, kalenin eskiden Gaziantep ile Şanlıurfa'nın Halfeti ilçesini ayıran Fırat boyunda durduğunu ve eteğinde bir aşağı şehir bulunduğunu anımsatır.

Adlar ve konum

Bakanlığa göre kale çağlar boyunca pek çok adla anılmıştır: Şitamrat, Ranculat, Hromklay, Kal-a Rhomayta, Kal-at el Rum ile Kale-i Zerrin (Altın Kale) ve Kal-at el Müslimin bunların arasındadır; İl Müdürlüğü bunlara Rumkale'yi de ekler. Ulaşım Kasaba Köyü'nden ya da Halfeti'den teknelerle sağlanır; ayrıntılı ve güncel bilgi için resmî sayfaya bakın.

Tarihçe

İl Müdürlüğü, Fırat boyunda bulunan çakmaktaşı aletlerin ve diğer kalıntıların bölgede Paleolitik dönemden beri yerleşildiğini gösterdiğini yazar; sonrasını Tunç Çağı'ndan Kalkolitik'e inen höyükler izler. Antik kaynaklardaki ilk bilgi, Asur Kralı III. Salmanazar'ın ele geçirdiği Şitamrat yerleşimidir ve bu yerin Rumkale olduğu söylenir. İl Müdürlüğü stratejik konumu nedeniyle çevrenin Med, Pers, Hellenistik ve Roma dönemlerinde de iskân gördüğünü ekler. Roma döneminde Havari Yuhanna'nın kayadan oyma bir odada İncil nüshalarını çoğalttığı ise yalnızca bir rivayettir.

Ortaçağdaki yerleşim, Hromgla adıyla önem kazandığı 11. yüzyıldan sonra belirginleşir. Burada kaynaklar farklı ayrıntılar verir. İl Müdürlüğü, III. Grigoris'in 1113'te kaleyi Joscelin'in dul eşinden satın alıp Katolikosluk makamını buraya yerleştirdiğini yazar. Akademik makale ise kalenin Malazgirt Savaşı'ndan sonra Ermenilerin eline geçtiğini, sonra Urfa Haçlı Kontluğu'na bağlandığını ve 1148'de yeniden Ermenilere dönerek Katolikosluk merkezi olduğunu anlatır. Aynı makale Süryanilerin de kalede yerleşip bir patrik bulundurduğunu, Moğol istilası sırasında Rumkale Ermenilerinin Moğollara bağlandığını ve onlarla birlikte Birecik ile Halep'e saldırdığını söyler. İl Müdürlüğü, 13. yüzyılda Yakubi Patriği II. Ignace'ın kalede bir kilise yaptırdığını da anar.

Memlük fethi

Memlükler 1279'da kaleyi kuşattı ama alamadı; makaleye göre dış kale alınmış, iç kale ele geçmemişti. Sultan Eşref Halil 1292'de yeniden kuşattı ve kale, makalenin verdiği 33 günlük çarpışmadan sonra düştü. Kuşatmada kalenin yardımına gelen Kilikya Ermenileri ve Moğollar savaşmadan geri döndü. Makale, kalede bulunan Ermenilerin Suriye ve Mısır'a götürüldüğünü, Katolikosun da Suriye'ye gönderilip bir süre sonra serbest bırakıldığını yazar. Surlar onarıldı, kale Halep valiliğine bağlı bir idari birim yapıldı; fetihle Kilikya dışında Anadolu'da Ermeni elinde yer kalmadı. İl Müdürlüğü, kalenin onarımdan sonra Kal-at el Müslimin adını aldığını, sonra Kale-i Zerrin dendiğini ve Memlükler zamanında uç kalesi olarak kullanılsa da eski parlak dönemine ulaşmadığını belirtir.

Osmanlı dönemi

Bakanlık ve İl Müdürlüğü kalenin 1516'da Osmanlıların eline geçtiğini bildirir. İl Müdürlüğü, bu tarihten sonra kalenin Halep Eyaleti'ne bağlı Birecik Sancağı'nda bir kaza yapıldığını, 17. yüzyılda Evliya Çelebi'nin onu sağlam bir tepe kalesi olarak, dışında cami, han, hamam ve küçük bir çarşı bulunan bir yer olarak anlattığını yazar.

Mimari

Kale iki bedenlidir. Doğu, kuzey ve batıda kayalığın dikine yontulmasıyla doğal bir sur elde edilmiş, onun üstüne sert kalker kesme taşlardan ikinci bir sur duvarı örülmüştür. Yedi dikdörtgen burç kuzey ve doğu surlarına dağılmıştır; kuzey yüzde ayrıca çok sayıda mazgal açıklığı görülür. Güneydeki kaya uzantısı 12. yüzyılda oyularak, İl Müdürlüğüne göre 30 metre derinliğinde ve 20 metre genişliğinde bir hendek yapılmış, böylece kale karayla doğrudan bağlantısından koparılmıştır. Kale yaklaşık 120 metre genişliğinde ve 200 metre uzunluğunda bir alanı kaplar. Bugün görülen toprak üstü yapılar 12-14. yüzyıllara aittir ve en eski yapının hendek olduğu söylenir.

Doğu ve batıda iki ana giriş kapısı vardı; batıdaki yol üzerinde yirmişer metre arayla dört kule biçiminde kapı yer alır. Beden duvarları ve burçlar dışında günümüze ulaşanlar arasında Aziz Nerses Kilisesi, Barşavma Manastırı, su sarnıçları, bir su kuyusu ve çok sayıda işlevi belirlenemeyen yapı kalıntısı sayılır. Fırat'tan su almak için yapılmış kuyu 8 metre genişliğinde ve yaklaşık 75 metre derinliğindedir; silindirik iç yüzünde kayanın oyulmasıyla helezon bir merdiven oluşturulmuştur. Rivayete göre kuyu gizli bir geçit olarak da kullanılmıştır.

Aziz Nerses Kilisesi ve Barşavma Manastırı

İl Müdürlüğüne göre kalenin güneyindeki yönetim kilisesini 1173'te Şair Aziz Nerses yaptırmıştır. Doğu-batı doğrultulu, dikdörtgen planlı, üç nefli ve üç apsisli yapının batısında narteks bulunur; İslami dönemde cami olarak kullanıldığı kaydedilir. Kalenin kuzeyindeki Barşavma Manastırı ise 13. yüzyılda Yakubi azizi Barşavma'nın kendi adına yaptırdığı bir yapıdır; bitişik iki yapıdan bazı bölümler ayakta kalmış, kare planlı kısım haç tonozla örtülmüştür.