Van Kalesi (Tuşpa)

Van Gölü'nün güney kıyısında, ovanın ortasından doğu-batı doğrultusunda uzanan koca bir kaya kütlesi yükselir. Bu kayanın üstündeki Van Kalesi, Urartu Krallığı'nın başkenti Tuşpa'nın kalesidir. Kaya yaklaşık 1345 metre uzunluğunda, 200 metre genişliğinde ve 100 metre yüksekliğindedir. Kale, Van şehir merkezine yaklaşık beş kilometre mesafededir; kayanın kuzeyinde höyük, güneyinde eski Van şehrinin kalıntıları uzanır.

Tarihçe

Bu ova bölgenin en verimli toprağıdır ve yerleşim burada Erken Tunç Çağı'ndan 20. yüzyılın başına kadar kesintiye uğramadan sürmüştür. Urartu Krallığı MÖ 9. yüzyılda Doğu Anadolu'da devlet hâline geldiğinde başkentini buraya kurdu. Kralın adı I. Sarduri'dir; kentin kuruluşunu, Asur dilinde yazılmış ve altı kez yinelenen bir çivi yazısı kitabeyle kayaya işletmiştir. Krallık yaklaşık 250 yıl ayakta kaldı ve MÖ 6. yüzyılda sona erdi.

Urartulardan sonra kale el değiştirmeye devam etti. Alt sıralardaki iri Urartu blokları üstüne her çağ kerpiç ve taş ekledi, bu eklemeler Osmanlı dönemine kadar sürdü. Osmanlılar kaleyi baştan sona askeri amaçla kullandı; doğu yanındaki sur ve kuleler, kuzeybatıya bakan giriş kapısı ve Süleyman Han Camii bu çağdan kalmadır. Cami, eski Van şehrinin ilk İslami yapısı olarak anılır.

Öne çıkan yapılar

Kalenin girişi kuzeybatıdadır. Girişin hemen batısında, kaya yüzeyi boyunca uzanan Sarduri Burcu (Madır Burcu) durur. Yaklaşık 47x13 metre ölçüsündeki ve 4 metre yüksekliğindeki bu yapı kalenin en eski yapısı sayılır; üstündeki yazılar I. Sarduri'ye aittir. Daha yukarıda I. Argişti'nin mezar anıtı ve duvarlara oyulmuş çivi yazılı yıllıklar bulunur. Yıllık, kralın savaş ve inşa işlerini yıl yıl kayda geçiren metin demektir.

Tepedeki İç Kale 10 metreye varan surlarla çevrilidir; batıdan girilen bu bölümde bir saray yapısı ile bir tapınak yer alır. Taşları Sarduri Burcu'ndakilere benzediği için Eski Saray adı verilmiştir. Yeni Saray ise ana kayanın tıraşlanıp düzlenmesiyle kurulmuştur; üç katlı bir plan izlenir. Alt katta depo ve hizmet odaları, onların üstünde kaya içine oyulmuş temellere oturan katlar vardır. Drenaj kalıntıları ve bronz adak levhaları önemli bir yapı topluluğuna işaret eder.

Güney yüzde sekiz kaya mezarı bulunur. Bunların dördü çok odalı Urartu mezarlarıdır; her birinde önde bir platform, merdivenle çıkılan ana salon ve salona açılan yan odalar vardır. Bazı odalar 9 metre yüksekliğe, 200 metrekare alana ulaşır. Böyle büyük bir kütleyi simetrik biçimde oymak, Urartu mimarlarının ustalığını gösterir. Kuzey yamaçta ahır olarak kullanılmış bir kaya odası, girişindeki yazıt yüzünden Menua'nın Ahırı diye anılır. Güneydoğu yamaçtaki 40x15 metrelik kaya teras ise iki niş taşıdığı için Analı Kız Açık Hava Tapınağı olarak tanınır. II. Sarduri bu alanı ayinler için yaptırmıştır; nişlerdeki bazalt steller onun seferlerini anlatıyordu.

Höyük ve eski şehir

Kalenin kuzeyindeki höyük yaklaşık 750 metre uzunluğundadır ve 5000 yıllık bir yerleşim geçmişini barındırır. Erken Transkafkasya, Urartu, Urartu sonrası ve ortaçağ buluntuları üst üste birikmiştir. Güneydeki eski Van şehri üç yönden kulelerle desteklenen surlarla çevriliydi; Tebriz, Orta ve Liman kapıları şehre giriş sağlıyordu. 13. yüzyıldan 1915'e kadar yaşanan bu şehirde Ulu Camii, Kızıl Minareli Cami, Hüsrev Paşa Külliyesi ve Kaya Çelebi Camii gibi yapılar ayaktadır. Hüsrev Paşa Külliyesi 16. yüzyıla, Kaya Çelebi Camii 17. yüzyıla tarihlenir.

UNESCO Geçici Liste

Kale, höyük ve eski şehir birlikte 2016'da UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi'ne girdi. Dosya (ii), (iii), (iv) ve (vi) ölçütlerine dayanır ve yaklaşık 97 hektarlık bir alanı kapsar. Alan henüz Dünya Miras Listesi'nde yer almamaktadır.

Ziyaret

Ziyaret saatleri ve koşulları değişebilir; güncel bilgi için muze.gov.tr'deki sayfaya bakın. Müzekart T.C. vatandaşları için geçerlidir.