Hasankeyf

Hasankeyf, Batman ilinde, Dicle Nehri kıyısında yer alan eski bir yerleşimdir. Adı Kültür Portalı'na göre Hısnıkeyfa biçiminden gelir ve 'kaya hisarı' ya da 'taş kale' anlamını taşır. Kent, Diyarbakır ile Cizre arasındaki önemli bir kara ve su güzergâhında bulunmuş; savaşsız dönemlerin ve ticaret yollarının etkisiyle kültürel bir kavşağa dönüşmüştür. Bakanlık, Hasankeyf adıyla hem bir müze hem de bir ören yeri sayfası yayımlar; bu sayfa müzeyi anlatır, kentin tarihi ise Kültür Portalı'ndaki ören yeri ve kale sayfalarından izlenir.

Tarihçe

Kültür Portalı'na göre Roma döneminde İran sınırını denetlemek için Hasankeyf'e bir kale yapılmıştır. Kale sayfası ise yekpare taştan yapılan kalenin Dicle'den 200 metre yüksekte durduğunu ve M.S. 363'te Bizanslılarca yaptırıldığını yazar. Yaklaşık 300 yıllık Bizans egemenliği boyunca kale bir Süryani piskoposluğunun merkeziydi. Sonrasında sırasıyla Abbasilerin, Mervanilerin ve Hamdanilerin elinde kalmış, 638'de komutan İyaz bin Ganem tarafından fethedilmiştir.

Ören yeri sayfası Emevi ve Abbasi yönetiminin ardından kentin Artuklulara geçtiğini, Artuklu döneminde Hasankeyf'in en parlak çağını yaşadığını yazar. Kale sayfası Artuklu başkentliğini 1101-1231 arasına yerleştirir. Malazgirt'ten (1071) sonra bölge Selçuklu etkisine girmiş, 1232'de Eyyûbiler kenti almış, ardından Akkoyunlular 15. yüzyıl başına kadar hüküm sürmüştür. Aynı metin Hasankeyf'in 1473'teki Otlukbeli Savaşı'na tanık olduğunu, sonra Safevilerin ve 1515'te Yavuz Sultan Selim'in Doğu Seferi'yle Osmanlıların egemenliğine geçtiğini anlatır.

Öne çıkan yapılar

Kale ve İç Kale

Kültür Portalı'nın İç Kale sayfası, yaklaşık 135 metre yüksekliğindeki yekpare bir kaya kütlesinden söz eder. Dört yanı dik yamaçlarla çevrili bu kütleye, kapılarla denetlenen iki yoldan çıkılır: doğudaki yolda dört anıtsal kapı, batıdakinde Dicle'ye bağlanan tek bir kapı açıklığı bulunur. 'Yukarı Şehir' denen bu bölümde insan eliyle açılmış çok sayıda mağara konut ile Roma, Artuklu, Eyyûbi ve Osmanlı dönemlerine ait yapılar yer alır. Sayfa kalede yaklaşık iki bin evin bulunduğunu, kuzeydoğu ucunda Büyük Saray'ın, güneyinde mezarlık, türbe ve Ulu Cami'nin, doğusunda ise cami, mescit ve medrese gibi yapıların durduğunu belirtir.

Kale sayfası, duvarlarda çok sayıda kitabe olduğunu ve kaleye su taşımak için Dicle'ye inen, biri açık biri gizli iki yolun bulunduğunu da ekler; bu yolların her biri 200 basamaklıdır ve sağlam durumdadır.

Ulu Cami

Kültür Portalı, Hasankeyf Ulu Camii'ni kentin en eski İslami eseri ve kale bölgesindeki camilerin en büyüğü olarak tanıtır. Metin, yapının Eyyûbiler tarafından 1325 yılında bir kilise kalıntısı üzerine kurulduğunu söyler ve avlusunun altında büyük bir su sarnıcı bulunduğunu yazar. Aynı portalın öteki sayfaları Eyyûbi hâkimiyetini 1232'de başlatıp ardından Akkoyunlu dönemini sıraladığından, 1325 tarihi bu anlatımla tam örtüşmez; bu yüzden tarih yalnızca bu sayfanın ifadesi olarak anılmalıdır.

Hasankeyf Höyük

Kültür Portalı'na göre höyük bugün Ilısu Baraj Gölü sularının altında kalmıştır. Kurtarma kazılarından elde edilen bulgular, onu Anadolu'nun en eski ve önemli Neolitik yerleşmeleri arasına sokmuştur. Kentte ayrıca Demir Çağı ve Helenistik döneme ait bulgular, Doğu Roma, Artuklu, Eyyûbi, Akkoyunlu ve Osmanlı dönemlerine ait önemli yapılar ortaya çıkarılmıştır.

Taşınan yapılar ve müze

Ören yerindeki bazı taşınmaz kültür varlıkları 2017-2019 arasında Hasankeyf Yeni Kültürel Park Alanı'na taşınmıştır. Kültür Portalı bunlar arasında Zeynel Bey'in türbesini ve külliyesini, Artuklu hamamını, İmam Abdullah'ın türbe ve zaviyesini, Eyyûbi Kızlar Camii'ni, Orta Kapı'yı, Süleyman Han ve Er-Rızk cami-külliyelerini sayar. Kazılarda çıkan eserler Hasankeyf Müzesi ve Batman Müzesi'nde sergilenir.

Bakanlığın müze sayfasına göre Hasankeyf Müzesi, Ilısu Barajı ve HES projesi nedeniyle Batman, Diyarbakır, Siirt ve Mardin'de yapılan kurtarma kazılarından gelen eserleri toplar. Sergi, Dicle Vadisi ve Raman Dağı yüzey araştırmalarında bulunan obsidyen ve çakmaktaşı aletlerle başlar; Neolitik, Kalkolitik, Tunç, Asur, Demir Çağı, Pers-Helenistik ve Roma dönemlerine ait taş, kemik, pişmiş toprak, metal ve cam eserlere uzanır. İngilizce sayfa, sergiyi zenginleştiren etkileşimli animasyonlardan da söz eder.

Kazı çalışmaları

Gaziantep Üniversitesi dergisinde yayımlanan bir makaleye göre Hasankeyf kurtarma kazıları 1985'te M. Oluş Arık başkanlığında başlamış, 2004'ten itibaren Abdüsselam Uluçam sorumluluğunda sürmüştür. Aynı çalışma, 2007-2012 arasında Büyük Saray, Sahil Sarayı ve Artuklu Köşkü ile Haydar Baba zaviyesi çevresinde, ayrıca Salahiye ziyaretlerinde, sondajlarda ve Süryani yerleşiminde ele geçen 50 sırlı pişmiş toprak kandili inceler.

Ziyaret

Kültür Portalı, Hasankeyf'in Batman-Midyat karayolu üzerinde ve Batman'a 37 kilometre uzaklıkta olduğunu yazar. Müze ve ören yeri için güncel bilgi Bakanlığın resmî sayfasından izlenmelidir.