Apollon Smintheion

Apollon Smintheion, Çanakkale ilinin Ayvacık ilçesine bağlı Gülpınar'da bulunan bir kutsal alandır. Kültür Portalı, alanı Anadolu'daki Geç Hellenistik dönemin en önemli ibadet merkezlerinden biri olarak tanıtır. Bakanlığın İngilizce sayfası alanı Troas bölgesinin güneybatısında, Asya kıtasının en batı ucunda konumlandırır; Pleiades kaydı da Homeros'un Khryses'in rahiplik yaptığı yer olarak andığı Apollon Smintheus tapınağını bu bölgeye, Gülpınar çevresine yerleştirir.

Konum ve ulaşım

Bakanlığın Türkçe sayfasına göre tapınak, eski adı Külahlı olan Gülpınar'ın kuzeybatısı ile kuzeydoğusu arasında kalan vadinin başlangıç eteğinde, bahçeler içi denen yerde durur. Kültür Portalı Çanakkale merkezden Gülpınar Köyü'ne giden minibüslerle ulaşılabileceğini yazar. Bakanlık, yakın çevredeki ören yerleri olarak Troya, Alexandria Troas ve Assos'u sıralar. Açılış saatleri ve giriş koşulları için resmî sayfaya bakmak gerekir; Türkçe sayfa T.C. vatandaşları için Müzekart'ın geçerli olduğunu belirtir.

Tarihçe

Bakanlık metni, kutsal alanın bulunduğu yerde M.Ö. 5000 civarına tarihlenen tarih öncesi bir yerleşimin izlerinin saptandığını söyler. Alanın asıl ünü ise Hellenistik dönemden gelir: tapınak, hem Bakanlık hem Kültür Portalı tarafından yaklaşık M.Ö. 150 yıllarına tarihlenir. Pleiades de İyon düzenindeki kutsal alanın ve yanındaki yerleşimin kalıntılarını M.Ö. 2. yüzyıla bağlar.

Tanrının adı da yerel bir özelliği yansıtır. Smintheus, kaynaklarda 'farelerin efendisi' diye açıklanır; Kültür Portalı bu kültü çiftçileri fare zararından koruyan Apollon'a bağlar ve Anadolu'daki Apollon kültleri arasında fare simgesiyle bilinen tek örnek olduğunu ekler. Bakanlığın İngilizce sayfası da tanrının bu bölgede fareyle ilişkisi nedeniyle Smintheus diye anıldığını yazar.

Öne çıkan yapılar

Apollon Smintheus Tapınağı

Kutsal alanın ana yapısı olan tapınak İyon düzenindedir ve Hellenistik dönem Anadolu mimarlığında iz bırakan Hermogenes'in uyguladığı pseudodipteros planına sahiptir. Bakanlığa göre bu plan, Troas'ta bilinen tek örnektir. Kültür Portalı ön ve arka yüzde sekiz, her uzun kenarda on dört sütun sırası olduğunu bildirir. Bakanlığın İngilizce metni tasarımı Hermogenes'e atfederken Türkçe metin ve Kültür Portalı planın onun tarafından uygulandığını söyler; üç anlatımın ortak noktası, yapının bu ustanın planına dayandığıdır.

Tapınağın en dikkat çekici yanı bezemesidir. Kaynakların hepsi, kabartma friz şeridinde Homeros'un İlyada Destanı'ndaki Troya Savaşı sahnelerinin işlendiğini yazar; Kültür Portalı bu özellik nedeniyle yapıyı tekil bir örnek olarak niteler.

Kült heykeli ve fare figürleri

Kültür Portalı'na göre naos bölümünde Paroslu heykeltıraş Skopas'ın yaptığı Apollon heykelinden 110 santimetrelik bir bacak parçası ele geçmiştir. Heykel, Alexandria Troas'ın Hellenistik sikkelerinde görülür ve antik yazarlarca da anılır; yaklaşık beş metre boyunda olduğu, tanrıyı bir fareye basarken gösterdiği düşünülmektedir. Bugün kazı başkanlığının yaptırdığı gerçek boyutlu fare heykelleri tapınak basamaklarında, tanrının ayağına benzetilerek hazırlanan ayak heykelleri ise müze terasında sergilenir.

Çevredeki yapılar

Tapınak dışında alanda kurban kesilen ve adakların sunulduğu bir sunak, gelen ziyaretçiler için yapılan bir köprü, kutsal yol, arınma ve yıkanma amaçlı Roma hamamları, bu hamamları besleyen su kanalları ve depoları bulunur. Bakanlığın ve Kültür Portalı'nın listesi heykel ve yazıtlarla bezeli caddeleri, heroon denen anma salonlarını ve villaları da sayar.

Kazı çalışmaları

Bakanlık ve Kültür Portalı sayfaları kazının başlangıç yılını, başkanını ya da sezon ayrıntılarını vermez; bu nedenle burada yazılmamıştır. Kültür Portalı yalnızca kazı başkanlığınca yaptırılan fare heykellerini anar. Kazı geçmişi için Çanakkale Müzesi Müdürlüğü ve Bakanlığın güncel duyuruları izlenmelidir.