Safranbolu Şehri

Safranbolu, Karabük ilindeki, kervan ticaretiyle zenginleşmiş tipik bir Osmanlı kentidir. UNESCO, kentin yapılarını ve sokaklarını bu geleneğin tipik örnekleri sayar. Tarihî merkez, Çukur, Kıranköy ve Bağlar adlı üç bölgeden oluşur; sokak düzeni ve genel kent görünümü sanayi öncesi Türkiye'yi andırır. Kent 1994'te Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir; mülk 193 hektardır.

Tarihçe

ICOMOS'a göre bölgede yerleşim tarih öncesinden beri vardı; çevrede kaya mezarları ve bir Roma tapınağı bulunur. Bugünkü yerleşim, 11. yüzyıldaki Türk fethinden sonra ticaret merkezi olarak gelişmiş, 13. yüzyılda doğu-batı ana ticaret yolunun önemli bir kervan durağı olmuştur. Bu erken döneme ait Eski Cami, Eski Hamam ve Süleyman Paşa Medresesi'nin üçü de 1322 tarihlidir. Kervan ticareti 17. yüzyılda zirveye çıkmış, çarşı yolcuların ihtiyaçlarına göre genişletilmiştir. Altmış misafir odalı Cinci Han (1640-48), Köprülü Mehmed Paşa Camii (1661) ve İzzet Paşa Camii (1796) bu dönemden kalan yapılar arasında sayılır.

19. yüzyılda özel konutlara büyük yatırım yapılmış, kentin boyutu hızla artmıştır; varlıklı sakinler on sekiz çeşme ve başka kamu yapıları bağışlamıştır. 20. yüzyıl başında ticaret yapısının değişmesi ve demiryolunun gelişi uzun süreli refahı sona erdirmiş; Karabük demir-çelik fabrikasının kurulmasına kadar bir ekonomik durgunluk yaşanmıştır. Fabrikada çalışmaya başlayan Safranbolulular eski evlerinde kalmayı sürdürmüş, bu da kente sınırlı bir ekonomik denge sağlamıştır.

Kentin bölgeleri

Çukur

Kentin aşağı bölümünde, iki dere arasında üçgen biçimli bir alandır ve adını bu çukur konumundan alır. Merkezi, deri işçileri, demirciler, saraçlar, ayakkabıcılar ve dokumacıların ev ve atölyeleriyle çevrili çarşıdır. ICOMOS'a göre ilk Türk yerleşimi kalenin hemen güneyindeydi; 15.-16. yüzyıllarda bu yerleşim gerileyip Çukur güneydoğuda gelişmiştir. UNESCO, Çukur'daki evlerin ahşap olduğunu yazar.

Kıranköy

Eskiden gayrimüslim mahallesiydi. Zanaatkârlar ve esnaf, dükkânlarının üstünde yaşar; evler taştandır. UNESCO, Müslüman ve gayrimüslim mahallelerinin ayrılmasının her topluluğa kendi geleneklerine göre yerleşme olanağı sağladığını yazar. ICOMOS, 18. yüzyılda kentin batıya doğru Kıranköy'e yayıldığını kaydeder.

Bağlar

Kuzeybatı yamacında, güneye bakan bölgedir. Büyük bahçelerin içinde müstakil evlerden oluşur ve kentin yazlığı olarak kullanılmıştır. ICOMOS, 18. yüzyıl refahının bağ bölgesini yazlık konut alanına dönüştürdüğünü yazar.

Sokaklar ve evler

Çukur ve Kıranköy sokakları dar ve kıvrımlıdır; yüzeyi yağmur suyunu içeri akıtan eğimli taşla kaplıdır. Eski evler yarı ahşap karkas olup aralar farklı malzemelerle doldurulmuştur. Sokak cephesinde pencere yoktur; bu yüzden taş duvarlar bahçe duvarlarının uzantısı gibi görünür. Üst katlardaki ana odalar sıklıkla yerleşik dolap, şömine, raf ve sedirle donatılmıştır ve birçoğunun tavanı bol oyma ve boyalıdır. Odalar, sofa adı verilen salonlarla birbirine bağlanır; sofa evin en önemli unsurlarından biridir.

Kale ve Safranbolu Müzesi

Bakanlığın müze sayfasına göre Safranbolu Müzesi, eski kalenin bulunduğu tepede, zemin ve iki katlı taş Eski Hükümet Konağı'ndadır. Kapı üstündeki yazıt, binanın 1904'te Kastamonu Valisi Enis Paşa ile Kaymakam Mir Ahmet Bey'in girişimiyle ve halkın katkısıyla yapıldığını gösterir. Tamamen kesme taştan yapılan yapının kapalı alanı 800 metrekaredir ve mahzeni vardır. Bina, 1976'da çıkan büyük yangına dek hükümet konağıydı; Bakanlığın 2000'de başlattığı restorasyon 2006'da bitmiş, yapı 8 Şubat 2007'den itibaren Özel Kent Tarihi Müzesi olarak hizmet vermektedir.

Kale alanında ayrıca, Safranbolulu olup III. Selim'e sadrazamlık yapan İzzet Mehmet Paşa'nın 1797'de yaptırdığı saat kulesi, 1890 tarihli Cephane Binası, 1906 tarihli Eski Cezaevi ve 1890 tarihli Kale Camii yer alır. Müzede Safranbolu'nun ve binanın tarihçesi, haritaları, etnografya ve fotoğraf salonları ile Roma, Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi paraları bulunur; zemin katta ise şifa eczanesi, lokumcu, yemenici, kunduracı, saraç, demirci, bakırcı gibi esnafın çalışma ortamları canlandırılmıştır.

UNESCO ve koruma

Kent 1994'te üç ölçütle listeye girmiştir. UNESCO'ya göre ölçüt (ii) kervan ticareti sayesinde kentin kamusal ve konut mimarisinde bir standart oluşturduğunu; ölçüt (iv) kervan ticaretine bağlı karakteristik kentlerden biri olarak özgün biçimini koruduğunu; ölçüt (v) topografya ile tarihî yerleşim arasındaki etkileşimi öne çıkarır. Tarihî mahalleler 1976'da Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kararıyla koruma alanı ilan edilmiş, 1985 kararı 810 evi koruma altına almıştır. Tek tek binaların restorasyonu 1982'de başlamıştır. Koruma planı hazırlanırken belirlenen tampon bölge 2008'de onaylanmıştır. Tarihî alanların yönetimi Safranbolu Belediyesi'nin sorumluluğundadır; kentte restorasyon alanında eğitim veren bir mimarlık fakültesi ve bir meslek yüksekokulu vardır.

UNESCO, turizm artışıyla evlerin otel ve restorana dönüştürülmesinin kentin yenilenmesine katkı yaptığını, ancak biçim ve tasarım açısından özgünlüğün izlenmesi gerektiğini yazar. Çarşıdaki hediyelik eşya dükkânları, deneyimli yerel ustaların azalması ve geleneksel evlerin bozulması özgünlük için riskler olarak sayılır. ICOMOS, 1994'te dosyanın birçok yapının koruma durumunu iyi bulmadığını; bunun nedenini evlerin modern yaşama uyarlanamaması, düşük gelirler ve geleneksel malzemelerin pahalılığı olarak gösterdiğini belirtir.

Ziyaret

Safranbolu bir ören yeri değil, yaşayan bir kenttir; mülk sokaklar, çarşı ve çok sayıda ayrı yapıdan oluşur. Müze için Bakanlığın resmi sayfasında güncel bilgi bulunur; saat ve koşullar burada yazılmamıştır.