Nuruosmaniye Külliyesi

Kapalıçarşı'nın hemen doğusunda, dükkânların arasından geçip bir avlu kapısından girince Osmanlı camilerinde alışılmamış bir görüntüyle karşılaşılır: yarım daire biçiminde revaklı bir avlu. Nuruosmaniye Külliyesi, 18. yüzyılın ortasında İstanbul'a giren Avrupa barok üslubunun bir padişah camisinde en açık biçimde görüldüğü yerlerden biridir.

Tarihçe

Temeli 19 Ocak 1749'da I. Mahmud tarafından atıldı; padişah ölünce yapıyı kardeşi III. Osman bitirdi ve külliye 5 Aralık 1755'te açıldı. III. Osman camiye Nur-ı Osmani adını verdi; bu ad görünüşte hanedana işaret eder ama aslında kendi adını yaşatır, kitabede de kurucu olarak onun adı geçer. Yerinde daha önce Fatma Hanım Mescidi vardı.

Mimar olarak çoğunlukla Simeon (Simon) Kalfa anılır; mimarın kimliği konusunda farklı görüşler olsa da bu anlatım yaygındır. İnşaatı ise bina emini, yani yapı işlerinin başındaki görevli Ahmed Efendi yönetti. Ahmed Efendi inşaatın örgütlenmesini Tarih-i Cami-i Şerif-i Nur-ı Osmani adlı bir risalede ayrıntılarıyla anlattı; bu eser, dönemin yapı işlerini aktaran nadir belgelerden biridir.

Mimari

Cami tek kubbeli, kare planlı bir ibadet salonudur. Dört büyük kemere oturan kubbenin çapı yaklaşık 25,5 metredir. Mihrap, dışarı taşan ve yarım kubbeyle örtülen küçük bir bölümdedir. Yapıda beş sıra halinde 174 pencere vardır ve bunlar barok üsluptadır. Kubbe kemerlerinin duvara bastığı yerde Fetih Suresi bir kuşak halinde yazılıdır. Taş minarelerin her biri iki şerefelidir; bugünkü taş külahlar 19. yüzyılın sonunda kurşun külahların yerine yapıldı.

En büyük yenilik avludadır. Türk sanatında ilk kez yarım daire biçiminde yapılan bu revaklı avlu, geleneksel dikdörtgen avludan kopuşun işaretidir. Pencere ve kapı kemerlerinin profilleri, niş üstleri ve iç süslemeler de barok anlayışla işlenmiştir. Geleneğin sürdüğü yer kitabeler ve devrin tanınmış hattatlarının yazılarıdır.

Külliye camiden ibaret değildir. Hünkâr kasrı (padişahın camiye ayrı bir yoldan çıktığı bölüm), medrese, imaret (yoksullara yemek dağıtılan aşevi), kütüphane, türbe, sebil (su dağıtılan küçük yapı) ve çeşme, çevresinde de dükkânlar ve bir han vardır. Medrese, revaklı kare bir avlu etrafında on iki öğrenci odası ve bir dershaneden oluşur; vakfiyesinde yazı öğretimi şartı bulunur. Kütüphanenin okuma salonu barok anlayışa uygun özgün bir planla kurulmuştur. Türbede III. Osman'ın annesi Şehsuvar Valide Sultan yatar. Sebil ve çeşme, Büyük Çarşı'ya açılan avlu kapısının dışındadır. Camiyle avlunun oturduğu terasın altında, hiç kullanılmamış bir mahzen uzanır; arazi eğimli olduğu için bu bölüm ortaya çıkmıştır.

UNESCO aday listesinde

Külliye, 2016'da Türkiye'nin UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne eklendi; Dünya Mirası Listesi'nde yer almıyor. Aday dosyasının üzerinde durduğu nokta, klasik Osmanlı biçimiyle batı barok ve rokoko ayrıntılarının aynı yapıda buluşması.

Ziyaret

Külliye Fatih'te Vezirhan Caddesi üzerindedir; geniş dış avlusuna Kapalıçarşı ve Cağaloğlu yönünden olmak üzere iki kapıdan girilir. Ziyaret koşulları için resmi duyurulara bakın.