Ayasofya

Ayasofya aynı yerde üç kez yapıldı ve ilk ikisini halk ayaklanmaları yıktı. Bugün Sultanahmet Meydanı'nı çevreleyen silüetin merkezinde durup kentin yüzyıllardır en çok konuşulan yapısı olan bu anıt, Justinianus'un emriyle yalnızca beş yıl on ayda tamamlandı. Dünya mimarlık tarihinde günümüze ulaşan en önemli anıtlar arasında sayılır ve İstanbul'un Tarihi Alanları adıyla 1985'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne giren alanın bir bileşenidir.

Tarihçe

İlk yapı, Megale Ekklesia yani Büyük Kilise adıyla 360'ta İmparator Konstantios tarafından yaptırıldı. 415'te II. Theodosius onu yeniden inşa ettirdi, ama bu kilise de halk ayaklanmalarında yıkıldı. 5. yüzyıldan İstanbul'un fethine kadar yapı Hagia Sophia, yani Kutsal Bilgelik adıyla anıldı. Bugünkü bina, Justinianus'un görevlendirdiği Tralles'li Anthemios ile Miletos'lu Isidoros tarafından 532-537 arasında tasarlanıp kuruldu. Kayıtlara göre iki baş mimarla birlikte yüz mimar çalıştı ve her mimarın emrinde yüz işçi vardı.

Yapı 916 yıl kilise olarak kullanıldı. Fatih Sultan Mehmed İstanbul'u 1453'te fethedince camiye çevrildi. Fetihten hemen sonra güçlendirilen yapıya 16. ve 17. yüzyıllarda iç mekâna mihraplar ve minber girdi; müezzin mahfilleri, vaaz kürsüsü ile maksureler de sonradan yerleşti. Dışarıda farklı çağlarda minareler yükseldi, şadırvan, sebiller ve güneş saatlerinin yanı sıra muvakkithane, sıbyan mektebi, medrese ve mütevelli heyeti odası eklendi; böylece Ayasofya Osmanlı çağında bir külliyeye dönüştü. 1934'te müzeye çevrilen yapı 2020'ye kadar müze olarak hizmet verdi, 2020'de yeniden cami statüsü kazandı.

Mimari

Ayasofya'nın en çarpıcı özelliği, alışılandan çok daha büyük olan ve orta mekâna hâkim bir kubbedir. Yapımda mermer, taş ve tuğla kullanıldı; kubbenin depremlerde kolay yıkılmaması için özel olarak üretilmiş hafif ve sağlam tuğlalar seçildi. Sultan Abdülmecid'in emriyle 1847-1849 arasında İsviçreli Fossati kardeşler yapıyı onardı. Bu çalışma kapsamında hattat Kazasker Mustafa İzzet Efendi, ana kubbenin 11,3 metre çapındaki alanına Nur Suresi'nin 35. ayetini yazdı. Ayasofya, sonradan kiliselere ve camilere de model olan bir yapı tipinin öncüsü sayılır.

Mozaikler

Yapı, farklı dönemlerden figürlü ve figürsüz mozaiklerle bezelidir. Yapıldığı çağdan kalan en önemli örnekler, narteks (giriş holü) bölümündeki figürsüz mozaiklerdir. Tasvir kırıcılık döneminde yapıdaki figürlü mozaiklerin tamamının kaldırıldığı düşünülür. Bu dönemin 843'te sona ermesiyle yapılan ilk figürlü mozaik apsis mozaiğidir. Galeri katında, tympanon duvarında, nartekste, vestibül girişinde ve papaz odalarında farklı tarihlerden figürlü mozaikler bulunur.

I. Mahmud Kütüphanesi

Osmanlı eklerinin en önemlilerinden biri, Sultan I. Mahmud'un 1739'da yaptırdığı kütüphanedir. Okuma Salonu, Hazine-i Kutub (kitapların saklandığı oda) ve ikisi arasındaki koridordan oluşur. Duvarlarda 16., 17. ve 18. yüzyıllara ait İznik, Kütahya ve Tekfur Sarayı çinileri bir arada kullanılmıştır. Kütüphanedeki yaklaşık beş bin el yazması 1969'da Süleymaniye Kütüphanesi'ne taşındı.

Ziyaret

Ayasofya bugün ibadete açık bir camidir; ziyaret koşulları için resmi duyurulara bakın. Yakındaki Defter-i Hakani Nezareti binasında, 13 salon ve yaklaşık 3200 metrekare kapalı alanda Ayasofya'nın 1700 yıllık tarihini anlatan Ayasofya Tarih ve Deneyim Müzesi ayrı bir ziyaret yeridir; sergide kilise, cami, müze ve yeniden cami dönemleri ayrı bölümlerde işlenir.