İstanbul'un Tarihi Alanları

İstanbul'un Tarihi Alanları, Boğaz yarımadasında, Balkanlar ile Anadolu'yu, Karadeniz ile Akdeniz'i birbirine bağlayan stratejik konumdaki kentin dört ayrı bölgesinden oluşan bir UNESCO Dünya Mirası'dır. UNESCO, İstanbul'un iki bin yılı aşkın süredir önemli siyasi, dinî ve sanatsal olaylarla anıldığını yazar. Mülkün öne çıkan eserleri arasında Konstantin Hipodromu, 6. yüzyıldan kalma Ayasofya ve 16. yüzyıl Süleymaniye Camii bulunur. Alan 1985'te listeye girmiştir; toplam büyüklüğü 2017'deki küçük sınır değişikliğinden sonra 765,5 hektardır.

Konum

Kent, kuzeyde doğal liman olan Haliç, doğuda Boğaz, güneyde Marmara Denizi ile çevrili bir yarımada üzerinde gelişmiştir. Bizantion ve Konstantinopolis'in geliştiği Tarihi Yarımada, V. yüzyıl başında Theodosius'un yaptırdığı surlarla çevrilidir. Dünya Mirası alanı bu yarımadanın tümünü değil, dört belirli bölgeyi kapsar. 2024 tarihli devlet raporuna göre Tarihi Yarımada yönetim planı sınırı 2.168 hektardır; bu alanın 1.615 hektarı yarımadanın kendisi, 553 hektarı kara surlarının batısı, 120,76 hektarı ise tampon bölgedir. Yarımadada gece nüfusu yaklaşık 350.000, gündüz nüfusu ise yaklaşık 3.500.000'dir.

Tarihçe

UNESCO'ya göre İstanbul sırasıyla Doğu Roma İmparatorluğu'nun ve Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti olmuştur; ICOMOS'un 1985 değerlendirmesi buna Bizans başkentliğini de ekler. Aynı değerlendirme, kentin Avrupa ile Asya'daki siyasi, dinî ve sanat tarihine yaklaşık yirmi yüzyıl boyunca karıştığını yazar. ICOMOS, bu tarihi yapıların bir kısmını kronolojik olarak sıralar: Konstantin Hipodromu (324), Valens Su Kemeri (378) ve II. Theodosius'un 413'ten itibaren yaptırdığı surlar Roma başkentini; Justinianus döneminde (527-565) yapılan Ayasofya ve Aya İrini ile II. Ioannes Komnenos döneminde (1118-1143) İmparatoriçe İrene tarafından kurulan Pantokrator Manastırı ise Bizans başkentini temsil eder. Osmanlı başkenti Topkapı Sarayı, Sultanahmet Camii, Şehzade ve Süleymaniye camileriyle temsil edilir; son ikisi Kanuni Sultan Süleyman döneminde (1520-1566) Sinan tarafından yapılmıştır.

Önemli kişiler ve olaylar

ICOMOS, Ayasofya'nın 532-537'de Trallesli Anthemios ve Miletoslu Isidoros tarafından yapıldığını, Süleymaniye külliyesinin ise Sinan'ın eseri olduğunu belirtir; UNESCO Süleymaniye'nin tasarım tarihini 1550-1557 olarak verir. Surların bugünkü hattı 7. ve 12. yüzyıllarda Blakhernai semtini ve sarayını içine alacak biçimde değişmiştir. 1985 değerlendirmesinin yazıldığı sırada kentin nüfusu yaklaşık 2.500.000 idi ve sanayileşme kaynaklı kirlilik ile hızlı kentleşme tarihi dokuyu tehdit ediyordu; UNESCO Genel Direktörü 13 Mayıs 1983'te İstanbul'un korunması için uluslararası bir çağrıda bulunmuştu.

Öne çıkan yapılar: dört bileşen

Arkeoloji Parkı (Sultanahmet)

Yarımadanın ucundaki bu alan, 1953 ve 1956'da koruma altına alınmıştır. İçinde Konstantin Hipodromu, Ayasofya ve Aya İrini, Topkapı Sarayı ve Sultanahmet Camii yer alır. UNESCO ayrıca Küçük Ayasofya Camii'ni (eski Aziz Sergios ve Bakkhos Kilisesi) bu alanın yapıları arasında sayar. ICOMOS'un 2017 değerlendirmesinde bileşenin sınırları Marmara surlarını, Topkapı Sarayı'nın tarihi arazisini ve Boukoleon Sarayı kalıntılarını içerecek biçimde genişletilmiştir; önerilen alan 54 hektar ve 920 tescilli yapıdır.

Süleymaniye

Süleymaniye Camii, Sinan'ın külliyesiyle ve çevresindeki çarşılar ile yerel konutlarla birlikte bu bileşeni oluşturur. UNESCO, külliyenin kervansaray, medrese, tıp medresesi, kütüphane, hamam, darüşşifa ve imparatorluk türbelerini kapsadığını yazar. Şehzade Camii ve Valens Su Kemeri de ICOMOS'un 1985 değerlendirmesinde bu bölgeye bağlanır. Aynı belge, bölgede 525 ahşap evin tescilli ve korumalı olduğunu yazar. 2017'deki sınır değişikliğiyle bileşene Süleymaniye Hamamı ve birkaç şehir bloğu eklenmiş; önerilen alan 140 hektar ve 992 tescilli yapıdır.

Zeyrek

Zeyrek bileşeni, eski Pantokrator Kilisesi olan Zeyrek Camii'nin çevresindeki yerleşim dokusunu içerir. Pantokrator Manastırı, II. Ioannes Komnenos döneminde İmparatoriçe İrene'nin kurduğu manastırdır. UNESCO, Zeyrek Camii'nin birkaç depremden zarar gördüğünü; Süleymaniye ve Zeyrek'teki ahşap konutların ise geç Osmanlı kent dokusunun olağanüstü bir kanıtı olduğunu yazar. Alan 1979'da koruma altına alınmıştır.

Kara surları

Bu bileşen, Theodosius surlarının iki yakasını ve eski Blakhernai Sarayı'nın kalıntılarını kapsar. Surların kara tarafı 6.650 metredir ve 447'de oluşturulan ikinci savunma hattı, askerî mimaride önemli bir örnek sayılmıştır. ICOMOS'un 1985 raporu, Khora Kilisesi'ni (bugünkü Kariye Camii) de sur bölgesinde andırır; yapının mozaikleri ve resimleri 14. ve 15. yüzyıla tarihlenir. 2017'de bileşene Mermer Kule, Marmara surlarından bazı parçalar, doğudaki bir şehir bloğu ve batıdaki mezarlıklar gibi açık alanlar eklenmiştir; önerilen alan 562 hektar ve 701 tescilli yapıdır.

UNESCO ve koruma

Alan, 1985'te dört ölçütle listeye yazılmıştır. Ölçüt (i) için Ayasofya ve Süleymaniye külliyesi, ölçüt (ii) için surlar ve Ayasofya'nın etkisi, ölçüt (iii) için Bizans ve Osmanlı uygarlıklarının benzersiz tanıklığı, ölçüt (iv) için Topkapı Sarayı ile Süleymaniye külliyesi öne çıkarılır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi bünyesinde 2006'da bir site yönetim müdürlüğü kurulmuştur. Zeyrek, Süleymaniye ve kara surları için ilk koruma planları 1979 ve 1981'de onaylanmıştır.

2024 tarihli devlet raporuna göre İstanbul'da 36.053 tescilli kültür varlığı vardır ve bunların 3.958'i Dünya Mirası sınırları içindedir. Terk edilmiş 258 sivil mimarlık örneği için proje tamamlanmış, 2020-2024 arasında 113 yapıda bakım ve onarım bitirilmiştir. Rapor, Komite'nin 46 COM 7B.16 sayılı kararına yanıt olarak hazırlanmıştır ve Ayasofya ile Khora'nın koruma durumunu, ziyaretçi yönetimini ve ahşap konut stratejisini ele alır.

Ziyaret

Alan, kentin farklı semtlerine dağılmış dört bileşenden ve çok sayıda ayrı yapıdan oluştuğu için tek bir giriş ya da saat bilgisi yoktur. Her yapının ziyaret koşulları kendi yönetimine bağlıdır; güncel bilgi için ilgili yapının resmi duyurularına bakın.