Sarayburnu'ndan batıya, Haliç kıyısındaki Zeyrek yamaçlarına bakınca kubbeler sırayla dizilir: önce Ayasofya, sonra Sultanahmet, daha geride Süleymaniye. Bu siluetin büyük kısmı tek bir UNESCO kaydının içindedir. Yapıların arasında gezerken Roma hipodromundan Osmanlı külliyesine, Bizans manastırından ahşap mahalle evine kadar yaklaşık on altı yüzyıllık bir kentin katmanlarını yan yana görürsünüz.
İstanbul'da kaç UNESCO Dünya Mirası var?
Kısa cevap: bir. İstanbul'daki tek Dünya Mirası kaydı İstanbul'un Tarihi Alanlarıdır. Alan 1985'te 356 numarayla listeye yazıldı. Ancak bu kayıt tek bir yapıyı değil, Tarihi Yarımada'nın dört ayrı bölgesini kapsar. Ayasofya, Topkapı Sarayı, Süleymaniye ve Theodosius surları ayrı birer miras değildir, hepsi bu tek kaydın parçalarıdır.
Kayıt, 2017'deki küçük bir sınır düzenlemesiyle büyütüldü. Bugünkü toplam alan 765,5 hektardır.
Neden listeye alındı?
İstanbul, Balkanlar ile Anadolu'nun, Karadeniz ile Akdeniz'in buluştuğu bir yarımadada kuruldu. Kent önce Doğu Roma'nın, ardından Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti oldu ve iki bin yılı aşkın süre siyasi, dinî ve sanatsal olayların merkezinde kaldı.
UNESCO'nun Dünya Mirası için kullandığı on ölçütten dördü İstanbul'a uygulandı:
- Ölçüt (i), insan yaratıcılığının başyapıtı: Ayasofya ve Süleymaniye Külliyesi.
- Ölçüt (ii), başka bölgeleri etkileyen yapılar: Ayasofya'nın ve kara surlarının mimarlığa etkisi.
- Ölçüt (iii), bir uygarlığın tanığı olmak: Bizans ve Osmanlı uygarlıkları.
- Ölçüt (iv), bir yapı türünün seçkin örneği: Topkapı Sarayı ve Süleymaniye Külliyesi.
Dört bölge ve yapıları
1. Sultanahmet Arkeoloji Parkı
Yarımadanın ucundaki bu bölge, kaydın en kalabalık kısmıdır. Başlıca yapıları şunlardır:
- Konstantin Hipodromu (324): Araba yarışlarının yapıldığı alan. Bugün Sultanahmet Meydanı olarak kullanılır.
- Ayasofya (532-537): Justinianus için yapıldı, 1453'te camiye çevrildi. 1934-2020 arasında müze olarak kullanıldı, bugün yeniden camidir.
- Aya İrini: Ayasofya ile aynı dönemde, Justinianus zamanında yapılan kilise.
- Topkapı Sarayı: Osmanlı sultanlarının yüzyıllarca oturduğu, 19. yüzyıla kadar genişleyen saray.
- Sultanahmet Camii: 17. yüzyıl başında yapılan cami.
- Küçük Ayasofya Camii: Aslen Aziz Sergios ve Bakkhos Kilisesi olarak yapıldı.
2017'de bölgenin sınırına Marmara surları, Topkapı Sarayı'nın tarihî arazisi ve Boukoleon Sarayı kalıntıları eklendi. Bölge bugün 54 hektardır ve 920 tescilli yapı içerir. Tescilli yapı, koruma kurulunun kayıt altına aldığı ve izinsiz değiştirilemeyen yapı demektir.
2. Süleymaniye
Bu bölgenin merkezinde Mimar Sinan'ın 1550-1557 arasında tasarladığı Süleymaniye Külliyesi durur. Külliye, bir caminin çevresinde kurulan ve kentin farklı ihtiyaçlarını karşılayan yapı topluluğudur. Süleymaniye'de bu topluluk şunlardan oluşur:
- medreseler ve tıp medresesi,
- darüşşifa (hastane),
- kütüphane ve hamam,
- kervansaray,
- Kanuni Sultan Süleyman'ın ve ailesinin türbeleri.
Sinan'ın daha erken yaptığı Şehzade Camii ve 378 tarihli Valens Su Kemeri de aynı bölgededir. Çevredeki ahşap evler bölgenin ayrı bir değeridir. 1985'te burada 525 ahşap ev tescilliydi. Bugün bölge 140 hektardır ve 992 tescilli yapı içerir.
3. Zeyrek
Haliç'e bakan bu küçük bölgenin odağı Zeyrek Camii'dir. Yapı aslında, 12. yüzyılda İmparator II. Ioannes Komnenos döneminde İmparatoriçe İrene'nin kurduğu Pantokrator Manastırı'nın kilisesidir. Çevresindeki dar sokaklar ve ahşap konutlar, geç Osmanlı mahalle dokusunun en iyi korunmuş örnekleri arasındadır. Bölge 1979'da koruma altına alındı.
4. Kara surları
Yarımadayı karadan kapatan Theodosius surları, II. Theodosius döneminde 413'ten itibaren yapıldı. 447'de eklenen ikinci hatla sur çift katlı hale geldi. Kara tarafındaki hat 6.650 metre uzunluğundadır. Bu bölge, surların iki yakasını ve eski Blakhernai Sarayı'nın kalıntılarını kapsar.
Surların yakınındaki Khora Kilisesi, bugünkü adıyla Kariye Camii, 14. ve 15. yüzyıldan kalma mozaik ve resimleriyle bu bölgenin en çok bilinen yapısıdır. 2017'de Mermer Kule de bölgeye eklendi. Bölge 562 hektardır ve 701 tescilli yapı içerir.
Dört bölge bir bakışta
| Bölge | Başlıca yapılar | Alan |
|---|---|---|
| Sultanahmet Arkeoloji Parkı | Hipodrom, Ayasofya, Aya İrini, Topkapı Sarayı, Sultanahmet Camii | 54 ha |
| Süleymaniye | Süleymaniye Külliyesi, Şehzade Camii, Valens Su Kemeri | 140 ha |
| Zeyrek | Zeyrek Camii (Pantokrator), ahşap konutlar | — |
| Kara surları | Theodosius surları, Blakhernai, Kariye | 562 ha |
Listede olmayan ama yakındaki yapılar
Tarihi Yarımada'daki her eski yapı UNESCO sınırının içinde değildir. Örneğin Haliç'in karşı kıyısında, Beyoğlu'ndaki Galata Mevlevihanesi bu dört bölgenin dışında kalır. Yarımadadaki Fethiye (Pammakaristos) de mozaikleriyle ziyaret edilmeye değer bir Bizans yapısıdır.
Aday listedeki İstanbul alanları
Bir yerin Dünya Mirası olabilmesi için önce ülkenin UNESCO'ya sunduğu Geçici Liste'ye, yani aday listesine girmesi gerekir. Bu listede olmak, yerin ileride resmî aday dosyasıyla değerlendirilebileceği anlamına gelir; henüz Dünya Mirası olduğu anlamına gelmez. İstanbul'dan üç alan bu listededir:
- Yıldız Sarayı Külliyesi (2015, Beşiktaş): Boğaz'a bakan bir tepedeki köşk ve bahçeler topluluğu. II. Abdülhamid 1876-1909 arasında 33 yıl burada oturdu ve sarayı devletin yönetim merkezi yaptı. Malta, Çadır ve Çit köşkleri Abdülaziz döneminde Balyan ailesinin mimarlarınca yapıldı.
- Nuruosmaniye Külliyesi (2016, Fatih): Kapalıçarşı'nın hemen doğusunda; cami, medrese, imaret, türbe, kütüphane ve sebilden oluşur. Yapımına 1749'da I. Mahmud döneminde başlandı, 1755'te III. Osman zamanında bitirildi.
- Galata Kulesi ve Yoros Kalesi (2026, Beyoğlu ve Beykoz): İkisi de Türkiye'deki on Ceneviz yapısını bir araya getiren ortak bir adaylığın parçasıdır. Bu adaylık, Cenevizlilerin 13.-15. yüzyıllarda Ege'den Karadeniz'e uzanan ticaret ağını anlatır; diğer yapılar arasında Amasra, Sinop ve Çeşme kaleleri vardır.
Gezi için öneriler
Dört bölge birbirinden uzaktır, bu yüzden hepsini bir günde görmek zordur. Sultanahmet yürüyerek bir günü doldurur. Süleymaniye ile Zeyrek birbirine yakındır ve aynı yarım güne sığar. Surlar ise Yedikule'den Ayvansaray'a uzanan uzun bir hattır; bir bölümünü yürümek ya da Kariye çevresine odaklanmak daha gerçekçidir. Yapıların her birinin ziyaret koşulları kendi yönetimine bağlıdır, gitmeden önce resmi duyurulara bakın. Camilerde namaz vakitlerinde ziyaret sınırlanabilir.
Sık sorulan sorular
İstanbul'un UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdiği yıl hangisi?
1985. İstanbul'un Tarihi Alanları o yıl, dört ölçütle listeye yazıldı.
Ayasofya ayrı bir UNESCO mirası mı?
Hayır. Ayasofya, İstanbul'un Tarihi Alanları kaydının Sultanahmet bölgesinde yer alır ve kaydın en önemli yapılarından biridir.
Topkapı Sarayı UNESCO listesinde mi?
Evet, Sultanahmet Arkeoloji Parkı bölgesinin içindedir. Saray, listeye alınma gerekçelerinde ayrıca anılır.
Galata Kulesi ya da Boğaz yalıları UNESCO listesinde mi?
Dünya Mirası alanında değiller; alan yalnızca Tarihi Yarımada'daki dört bölgeyi kapsar. Ancak Galata Kulesi 2026'da Ceneviz yapılarıyla birlikte aday listesine girdi.
Kaydın toplam alanı ne kadar?
2017'deki sınır düzenlemesinden sonra 765,5 hektardır.