Anavarza

Anavarza, antik kaynaklardaki adıyla Anazarbos, Adana'nın Kozan ilçesine bağlı Dilekkaya köyünde yer alır. Kozan, Kadirli ve Ceyhan ilçe sınırlarının buluştuğu noktada, Kilikya Ovası'nın önde gelen kentlerinden biri olarak kurulmuştur. Bakanlık metinleri ören yerini Kozan merkezinin yaklaşık 28 km güneyine, Adana'nın ise 70 km dolayında kuzeydoğusuna koyar; kazı belgesi Adana'ya uzaklığı 68 km verir.

Ad ve konum

Bakanlığın İngilizce sayfası ve kazı belgesi adı, epigrafik araştırmalara dayanarak Farsça yenilmez anlamına gelen Nezarba sözcüğüne bağlar. Kaynaklarda Anazarbos, Anazarba, Anazarbus ve Aynızarba biçimleri geçer; Pleiades kaydı ayrıca Caesarea, Ioustinianoupolis ve Agrippias adlarını sayar. Kazı belgesine göre kent yaklaşık 400 hektarlık bir alana kurulmuş, yukarı şehir ve aşağı şehir olarak iki bölüme ayrılmıştır; birinci derece arkeolojik sit 1145 dönümdür.

Tarihçe

Kazı belgesi, 5500 dolaylarına, yani erken Kalkolitik döneme tarihlenen bir taş baltadan söz eder; yazılı ve sikkeye dayalı bilgiler ise kentin Hellenistik döneme uzandığını gösterir. Bakanlığın Türkçe sayfası Roma öncesi tarih hakkında neredeyse hiçbir bilgi bulunmadığını belirtir. Roma'nın bölgeyi vasal kral Tarkondimotos'a bıraktığı dönemden sonra kent gelişti: Augustus'un MÖ 19'daki ziyaretiyle Caesarea adını aldı, Kültür Portalı'na göre MÖ 17'de Roma yönetimine girdi.

Septimius Severus iç savaşta kentin kendisini desteklemesinin karşılığı olarak 198 ve 203'te neokoros unvanını, 204'te metropolis unvanını verdi; bu yıl devlet meclisi de Anazarbos'ta toplandı. MS 408'de Theodosius döneminde Tarsos ile birlikte ikiye bölünen bölgenin Kilikya Secunda kısmının başkenti oldu. Kazı belgesi 524/525 ve 561 depremlerini, ardından gelen onarımı ve imparatorun adından türeyen Justinianopolis adını da aktarır.

Yedinci ve sekizinci yüzyıllarda Araplar kenti ele geçirdi; el değiştirmeler sürdü ve 964'te Nikephoros Phokas ile kent yeniden Doğu Roma sınırlarına girdi. On birinci yüzyılda I. Toros kenti aldı ve Ermeni krallığının başkenti oldu. Belgeye göre 1157, 1170, 1200, 1202 ve 1269 depremleri kente ağır zarar verdi; Memlüklerin 1375'te kenti Ermenilerden almasından sonra önemini yitirdi ve terk edildi.

Öne çıkan yapılar

Kültür Portalı'nın listesinde sütunlu cadde ve hamamın yanı sıra bir kilise kalıntısı, tiyatro, stadyum, amfitiyatro, suyolları, kayaya oyulmuş mezarlar, nekropol, Thetis havuz mozaiği, üç girişli zafer takı ve ovadan ada gibi yükselen tepedeki Orta Çağ kalesini sayar.

Üç kemerli Ala Kapı, kuzey-güney eksenli sütunlu caddenin güney başındadır. Kazı belgesine göre ana girişi yaklaşık 10 m yüksekliğindedir, yan kanatlarla birlikte 30 m'ye ulaşır ve ikinci yüzyıldan kalmadır; büyük olasılıkla Partlara karşı kazanılan bir zaferin anısına yapılmıştır. Cadde yaklaşık 2700 m uzunluğundadır; genişliği güneyde 28, kuzeyde 34 m dolayındadır.

Amfitiyatro konusunda iki kaynak farklı bir çerçeve çizer: Bakanlık İngilizce sayfası Anadolu'daki üç amfitiyatro arasında en iyi korunmuş olanın burada olduğunu söylerken, kazı belgesi Pergamon, Kyzikos ve Mastaura'dan sonra dördüncü örnek olduğunu yazar ve oval planlı yapının 62x83 m ölçülerinde, büyük ölçüde yıkık olduğunu belirtir. Circus yaklaşık 64x410 m'dir. Kuzey Hamamı tuğladan yapılmıştır. Havariler Kilisesi 56,2x28,1 m ölçülerinde ambulatuvar bazilikadır ve M. Gough tarafından MS 5. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenmiştir.

Yaklaşık 25 km uzunluktaki su kemerleri, Adana Müzesi'ndeki bir yazıta göre 92'de İmparator Domitianus tarafından yaptırılmıştır. Akropolün 1500 m'lik sur hattı 20 burçludur ve ovadan görülür. Anavarza ayrıca yerel bir dağ tanrısını simgeleyen Zeus Olybris kültünün merkezi sayılır.

Önemli kişiler

Nero döneminde Roma ordusunda görev yapan hekim ve farmakolog Dioscorides, beş ciltlik De Materia Medica adlı eseriyle Anavarza ile anılır. Bakanlık ve Kültür Portalı ayrıca şair Oppianus'un kentte yaşadığını, kentte çok sayıda dokuma atölyesi bulunduğunu yazar.

Kazı çalışmaları

Bakanlığın İngilizce sayfası kazıların 2012'de başladığını söyler; Türkçe sayfa kazıların Adana Müzesi başkanlığında sürdüğünü belirtir. Kazı belgesine göre 2020'den bu yana çalışmalar Cumhurbaşkanı kararıyla Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile Çukurova Üniversitesi adına, F. Fatih Gülşen başkanlığında yürütülmektedir; Ala Kapı'da restorasyon da yapılmıştır. Kapıdaki kazılarda bulunan Hygieia-Hypnos heykeli Adana Arkeoloji Müzesi'ndedir.

Ziyaret ve koruma

Kültür Portalı'na göre Kozan'dan Dilekkaya (Anavarza) köyüne giden araçlarla ulaşılır. Anavarza, 2014'te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne kaydedilmiştir. Güncel ziyaret koşulları için resmî sayfaya bakın.