İasos

Tiyatroda bir müzisyen resital veriyordu; tam o sırada balık pazarının açıldığını duyuran çan çaldı ve dinleyicilerin neredeyse tamamı salonu boşalttı. Strabon'un aktardığı bu hikâye, İasos halkının balığa ne kadar düşkün olduğunu anlatır. Kent, Muğla'nın Milas ilçesine bağlı Kıyıkışlacık köyünde, Güllük Körfezi'ne bakan, üç yanı denizle çevrili bir yarımadada kurulmuştur; Milas'a uzaklığı yaklaşık 26-28 km'dir. Bugün en çok agorası, bouleuterionu, surları ve Roma Dönemi'nden kalma anıt mezarıyla tanınır.

Konum ve ulaşım

Ören yeri köyün içindedir, adres Kıyıkışlacık olarak geçer. Güncel ziyaret koşulları için resmî sayfaya bakın.

Tarihçe

Mitolojiye göre kenti Argos'tan gelen kolonistler kurmuş ve adını, başlarındaki İasos'tan almıştır. M.Ö. 5. yüzyıla kadar eski yazarlar kentten hiç söz etmez. Yerleşimin kurulduğu alan önceleri bir adaydı; adayı kıyıya bağlayan boğaz zamanla dolunca yarımada oluştu. Kazılar en eski yerleşimin M.Ö. 3. bin yılın sonuna uzandığını gösterir. En erken arkeolojik buluntu M.Ö. 3. bine, en erken mimari kalıntılar ise M.Ö. 2. bine tarihlenen Tunç Çağı duvarlarına aittir.

Strabon'un balık hikâyesinin yanında kentin Büyük İskender'le ilgili anıları da vardır. İskender 334'te Miletos'u kuşattığında İasos, kente yardıma çalışan Pers donanmasına bir gemi bağışladı. Hermias adlı bir İasos'lu çocuğun öyküsü ise daha da tuhaftır: gimnasiumdaki çalışmadan sonra denize girerken bir yunus onu sırtına alıp açıklara götürür, sonra kıyıya geri bırakırmış. Rivayete göre olayı duyan İskender, çocuğu Babil'e çağırtmış ve deniz tanrısı Poseidon'a rahip atamıştır. İasoslular olaydan o kadar etkilenmiş ki M.Ö. 3. yüzyılda bastıkları sikkelere, kolunu yunusun sırtına atmış yüzen bir çocuk resmi koymuşlardır.

Öne çıkan yapılar

Agora ve bouleuterion

Agoraya, yani kent meydanına kemerli bir kapıdan girilir. Roma Dönemi'nde yapılan meydanın dört yanını revaklar çevreler. Güneybatı köşesindeki bouleuterion, yani kent meclisi binası, İasos'un en iyi korunmuş yapılarından biridir. İlk meclis binası M.Ö. 4. yüzyılda kurulmuş, bugünkü düzen M.S. 1. yüzyıldan kalmıştır. Dikdörtgen planlı yapının döşemesi çok renkli mermerdir; oturma sıraları üç çeyrek daire oluşturur ve basamakların yan yüzleri aslan pençesi biçimindedir.

Kutsal alanlar

Doğu Kapı'nın yanında Zeus Megistos, yarımadanın güney ucunda Demeter ve Kore kutsal alanları yer alır. En çok konuşulanı ise Artemis Astias'ın alanıdır; efsaneye göre tanrıçanın heykeli yağmur ve kardan hep kuru kalırdı. Surların içinde olduğu gibi dışında da önemli kutsal yapılar bulunur.

Sur, akropol ve liman

Büyük sur hattı, su kemerleri, mezarlar ve balık pazarı denen yapı sur dışında kalır. Akropolün üstünde Orta Çağ'a ait bir kale vardır; kalenin içinde Bizans Dönemi'nden bir sarnıç ile küçük bir tapınaklı, yamuk biçimli bir alan görülür. Surlarda çok sayıda devşirme malzeme kullanılmıştır, iki girişi vardır ve kuzeydeki ana girişi kare planlı iki kule korur. Limanda Erken İmparatorluk Dönemi'ne tarihlenen, şimdi su altında kalmış iki paye durur. Rüzgâr yönü düşünülünce bunların dalgakıran değil, limana giriş çıkışı denetleyen yapılar olduğu anlaşılır. Orta Bizans'ta doğudaki küçük limana ayrıca bir mendirek kulesi eklenmiştir.

Roma anıt mezarı

Antik kentten yaklaşık 1 km ötedeki mezarlıkta, halk arasında Saat Kulesi denen M.S. 2. yüzyıldan kalma bir Roma mezar anıtı yükselir; üst üste iki odası vardır ve küçük bir kubbeyle örtülüdür. Eskiden macellum, yani çarşı yapısı sanılan binanın kazılarla M.S. 2. yüzyıla ait bir Roma anıt mezarı olduğu anlaşıldı. Tapınak biçimindeki bu mezarın çevresini kemerli revaklar sarar. Alan onarılarak 1995'te Balık Pazarı adıyla gezilebilir hale getirildi.

Kazı çalışmaları

İtalyan Arkeoloji Heyeti 1960'tan beri kentte düzenli kazı yapmaktadır. İlk çalışmayı Charles Texier 1835'te yapmıştı; kazıları sırasıyla Doro Levi, Clelia Laviosa ve Fede Berti yürüttü, 2011'den sonra Marcello Spanu başa geçti. Agoradaki derin açmalar, M.Ö. 3. binyıldan Bizans'a uzanan neredeyse kesintisiz bir tabaka dizisi ortaya çıkardı.