Knidos

Knidos'un büyük tiyatrosundan bugün yalnızca duvar kalıntıları kalmıştır; taşları sökülüp İstanbul'a ve Kahire'ye gitmiş, Dolmabahçe Sarayı'nın yapımında ve Mehmet Ali Paşa'nın saray ile camisinde kullanılmıştır. Yine de Muğla'nın Datça ilçesinde, Reşadiye Yarımadası'nın en ucunda, Ege ile Akdeniz'in buluştuğu Tekir Burnu'nda duran kent hâlâ Batı Anadolu kıyılarının en etkileyici antik merkezlerinden biridir. Terasa dizilmiş planı, iki limanı, tapınak teraslarıyla geniş mezarlığı onu belirler; antik çağda Praxiteles'in Knidos için yaptığı Aphrodite heykeliyle de adı yayılmıştır.

Konum ve ulaşım

Ören yerine Datça'daki Yazı Mahallesi, Tekirburun Mevkii üzerinden gidilir. Kent iki parçadan oluşur: anakara ve Kap Krio (Deve Boynu Burnu) denen ada kısmı. Strabon, Knidos'u bir çifte kent olarak anlatır; dağlık arazi yüzünden kent, kıyıdan akropole doğru bir tiyatro gibi yükselen teraslara bölünmüştür. Ada ile kara parçasını ayıran boğaz sonradan dolgu yapılarak kapatılmış, kent böylece iki ayrı limana kavuşmuştur. Birinin savaş gemileri, ötekinin ticaret gemileri için kullanıldığı bilinir.

Tarihçe

Knidos, Karya bölgesinin başlıca kentlerinden biridir ve Halikarnassos'tan sonra bilinen ikinci Dor kentidir. Peloponnes'ten gelen Dorlar kenti, Rodos ve Kos yerleşimlerinden kısa süre sonra kurmuştur; kent Dor Hexapolis'inin (altı Dor kentinden oluşan birlik) üyesiydi. M.Ö. 4. yüzyılın sonlarında yarımadanın siyasi merkezi bugünkü Burgaz'dan Tekir'e taşındı; Burgaz'daki eski yerleşim Palaia Knidos, yani Eski Knidos diye anılır.

Kent M.Ö. 6. yüzyıldan itibaren Hellen dünyasında önemli bir rol oynadı. Ticareti gelişmişti ve şarabıyla ün yapmıştı; ürettiği şarabı ihraç ediyordu. Kültür ve sanat merkeziydi de: M.Ö. 4. yüzyılın ünlü heykeltraşı Praxiteles'in Knidos için yaptığı Aphrodite heykeli hem arkeolojide tanınmış bir eserdir hem de kentin şöhretinde pay sahibidir. Kap Krio'da yapılan kazılarda teraslar üzerinde sıralanmış dükkânlar, işlikler ve konutlar bulundu; bu kesim M.S. 5. yüzyıl dolaylarına kadar yaşandı.

Öne çıkan yapılar

Kent planı ve limanlar

Knidos, Hippodamos'un ızgara planına göre kurulmuştur: dört geniş cadde doğudan batıya birbirini izler ve kuzey-güney yönündeki dik bir sokakla kesişir. Araziye uyum sağlamak için sokaklar bazen merdivenle, bazen doğrudan birbirine bağlanır. Liman ağzını kapatan mendirek kalıntıları ile kuzey limandaki kule bugün de görülebilir.

Teraslar ve tapınaklar

Anakarada akropol ve kenti çevreleyen sur duvarları yer alır. Doğuda Demeter Kutsal Alanı ile büyük tiyatro bulunur. Kuzeydoğuda Korinth düzeninde bir tapınak, onun batısında ise adını yuvarlak bir yapının temelinden alan Yuvarlak Tapınak Terası vardır. En yüksek teras olduğundan kentin her yerinden görülen ve her yeri gören bu nokta, uzun süre ünlü Aphrodite Tapınağı sanılmıştır; I. C. Love böyle düşünmüştü. Son yıllardaki araştırmalar ise yapının Aphrodite ile ilgisi olmadığını, başka bir tanrıya adandığını gösteriyor.

Hemen altındaki Apollon Terası'nda Apollon Karneios şenlikleri düzenlenir, halk terasın kuzeyindeki oturma sıralarından izlerdi. İki terası İon düzeninde görkemli bir propylon, yani anıtsal geçit bağlar; propylonun doğusunda kentin ana caddesi uzanır. Bu cadde 1995-1996'da kısmen açıldı ve altından büyük bir kanalizasyon sistemi çıktı. Apollon Terası'nın güneyinde yerel taşların pembe rengi yüzünden Pembe Tapınak denen yapının yalnızca temelleri kalmıştır; yapı ilerleyen çağlarda kiliseye çevrilmiştir. Büyük limanın kuzeyindeki Dionysos Terası'nın adı oradaki Dionysos Tapınağı'ndan gelir, o da sonradan kiliseye dönüştürülmüştür. Kentte yedi kilise bilinir; bunlardan birinin döşeme bloklarında Arapça yazılar, bazılarının zeminlerinde mozaikler görülür. Doğuda Hellenistik döneme ait, freskleri iyi korunmuş bir villa, güneyde bir odeion (küçük kapalı konser ve toplantı salonu) ve bunun kuzeyinde Musalar Kutsal Alanı bulunur.

Stoa, Liman Caddesi ve çeşme

Küçük tiyatronun yanından Liman Caddesi'ne uzanan stoanın (sütunlu galeri) dış yüzü baştan sona mermerle kaplıydı; mermer levhalar bunu açıkça gösterir, renkli mermerden kesilmiş opus sectile süslemeler de cepheyi bezerdi. Kazılarda Aristokleidas ve Adriano yazılı mermer plakalar çıktı; bunlar büyük olasılıkla Antoninus Pius'a işaret eder ve stoanın onarıldığı dönemi belirler. Stoa buluntuları erken Hellenistik çağdan M.S. 2. yüzyıla uzanır; arasında kandiller, sikkeler, mutfak kapları ve heykel parçaları vardır. Liman Caddesi küçük limandan propylona kadar çıkar, yaklaşık 5 m genişliğindedir ve kare ile dikdörtgen bloklarla döşelidir. Caddenin güneyinde bir çeşme açığa çıkarılmıştır; yazıtına göre çeşmeyi kentin su işleri müdürü Boulakrates yaptırıp halka armağan etmiştir. Nekropol kentin doğu girişindedir ve yaklaşık 7 km'lik bir alana yayılır.

Kazı çalışmaları

19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında yarımadayı çok sayıda gezgin dolaştı: 1881'de Benndorf ve Niemann, 1888'de Bent, 1893'te Myres, 1897'de Cousin, 1904'te Philippson. Araştırmaları 19. yüzyılda Dilettanti Derneği adına Leake başlatmıştı. Asıl kazı 1857-59'da British Museum adına C. Newton tarafından yapıldı ve çok sayıda yapıt Londra'ya gitti. Sonraki dönemde 1967-1977 arasında Iris Cornelia Love (ABD'deki Long Island Üniversitesi adına), 1988-2006 arasında Selçuk Üniversitesi'nden Prof. Dr. Ramazan Özgan çalıştı; 2014'te çalışmalar Doç. Dr. M. Ertekin Doksanaltı yönetiminde sürdü. Stoa 1996'dan beri kazılıyor.

Ziyaret

Müzekart T.C. vatandaşları için geçerlidir. Saat ve ücretler değişebildiğinden güncel bilgiyi müzenin resmî sitesinden edinin. Yakın duraklar arasında Bodrum Antik Tiyatrosu ve Marmaris Müzesi sayılır.