Limyra

Augustus'un manevi oğlu Gaius Caesar, Kudüs'ten Roma'ya dönerken M.S. 4'te Limyra'da öldü. Cenazesi ya da küllerini taşıyan urne Roma'ya götürüldü; kent ise anısına, içinde kimsenin yatmadığı, mermer kabartmalarla süslü bir anıt mezar yaptı. Bu kenotaf, Antalya'nın Finike ilçesinde Toçak Dağı'nın güney eteğine yaslanan Limyra'nın en tanınmış yapılarından biridir. Bugünkü ören yeri iki parçadan oluşur: dağ yamacındaki akropol ve karayolunun güneyindeki ovada, Roma ile Doğu Roma surlarının çevrelediği alan.

Konum ve ulaşım

Ören yeri Finike'ye bağlı Saklısu Mahallesi sınırlarındadır; resmî adres Yuvalılar köyü, Turunçova olarak geçer. Kent Finike'nin yaklaşık 9 kilometre doğusunda, Toçak Dağı'nın dibindedir ve Finike'den özel araçla gidilir. Yakınında görkemli bir Roma köprüsünün kalıntıları bulunduğu da belirtilir. Güncel ziyaret koşulları için resmî sayfaya bakın.

Tarihçe

Likçe yazıtlarda kentin adı Zemuri'dir; bu kayıtlar yerleşimin en azından M.Ö. 5. yüzyıldan beri var olduğunu kanıtlar. Adın Hititçe Zumarri sözcüğünden geldiği düşünülür. Limyra'nın en parlak çağı M.Ö. 4. yüzyılın ilk yarısında, Kral Perikle döneminde yaşandı; kent o sırada Likya'nın başkentiydi. Perikle'nin Likya Birliği'ni kurmaya ve egemenlik alanını genişletmeye uğraştığı yıllarda Pers hâkimiyeti yalnızca adı kalmış bir bağdı: Limyra da öteki Likya kentleri gibi büyük bir serbestlik içinde yaşıyordu.

Kent ikinci parlak çağını M.S. 2-3. yüzyıllarda yaşadı. Depremler zarar verdi, ama her seferinde yeniden kuruldu. Doğu Roma yönetiminde piskoposluk merkezi oldu; M.S. 8-9. yüzyıllardaki Arap akınlarının ardından da terk edildi.

Kente adını yazdıranlar

Perikle, Limyra'nın en parlak dönemiyle özdeşleşen Likya kralıdır; adına yapılan anıt mezar, bugün kentin en önemli yapılarından biridir. Bilim dünyası Limyra'yı 1842'de öğrendi: İngiliz gezginler T. A. B. Spratt ve E. Forbes, Finike limanındaki Roma sarkofajlarının yazıtlarından yola çıkarak yerini tanımladı. Gaius Caesar'ın hikâyesi ise yukarıda anlatıldığı gibi M.S. 4 yılına uzanır.

Öne çıkan yapılar

Akropol ve Perikle Heroonu

Kentin en kuzeyindeki akropol bir iç kale ile aşağı kaleden oluşur. Aşağı kalede surlar, sarnıçlar, bir Bizans kilisesi ve Perikle Heroonu bulunur. Heroon, bir kahraman ya da kral adına yapılan anıt mezar demektir; M.Ö. 4. yüzyıla tarihlenen bu yapının mimarisi Ksanthos'taki Nereidler Anıtı'nı andırır, önemli parçaları Antalya Müzesi'nde sergilenir. Karyatidleri, yani sütun yerine kullanılan kadın heykelleriyle donanmış mezarın, Atina'daki Erechtheion'dan güçlü biçimde etkilendiği yazılmıştır.

Tiyatro ve Ptolemaion

Akropolün ovaya indiği yerde, karayolunun hemen kenarında tiyatro yükselir. İlk hali Helenistik döneme aittir ve M.S. 141'de büyük bir onarım görmüştür. Karayolunun güneyinde Limyros Çayı araziyi doğu ve batı diye iki adaya ayırır. Batıdaki Erken Bizans suru içinde daha eski kalıntılar yatar. Surun güney duvarında Helenistik dönemden kalma bir yapı ortaya çıkarılmış, Ptolemaion adıyla anılmıştır; ona ait heykeltıraşlık eserleri Antalya Müzesi'ndedir.

Gaius Caesar Kenotafı

Kenotaf, içinde naaş bulunmayan anıt mezar demektir. Gaius Caesar için M.S. 4'te dikilen bu yapı mimarisi ve çevresindeki mermer kabartmalarla ünlüdür. Antalya Müzesi'ndeki yüksek kabartma, Augustus çağı gerçekçiliğini olağanüstü bir kalitede yansıtır.

Kaya mezarları ve surlardaki devşirmeler

Limyra, Likya'da en çok kaya mezarı olan kentlerden biridir. 400'ün üzerindeki mezarın çoğunun sahibi, Likçe kitabelerden öğrenilir. Geç antik surlara devşirme olarak, yani eski yapılardan alınarak yerleştirilmiş bloklar da önemlidir. 2017'de Avusturyalı ekip bunların arasında Korint düzenli bir pseudoperipteros tapınağın en az 14 bloğunu ve çok daha büyük, İyon düzenli bir peripteros tapınağın parçalarını ayırt etti. Pseudoperipteros, yan duvarlarına yarım sütun yaslanmış tapınaktır; peripteros ise çepeçevre sütun sırasıyla kuşatılan tapınaktır. Sütun tabanlarındaki kare geçme delikleri Halikarnassos Mausoleionu'nun sütunlarıyla karşılaştırıldı ve peripterosun geç klasik döneme, Perikle çağına yaklaştırılması önerildi.

Kazı çalışmaları

Limyra kazısı 1969'da Perikle Heroonu'nun açığa çıkarılmasıyla başladı ve Jürgen Borchhardt'ın yönetiminde sürdü. İlk evre, 7 Ağustos-13 Kasım 1974 arasındaki son kampanyayla kapandı. Borchhardt o kampanyanın raporunda kale tepesinde bulunan bir tumulus mezarını (toprak yığınlı mezar) ve çift baltalı steli, Karyalı bir kale komutanının gömü alanı olarak yorumladı. Bunu Doğu Likya'nın da Karya yönetimine girdiğinin kanıtı saydı; ayrıca kaya terasları üzerinde bir konut alanı ve küçük kutsal alanlar tespit etti.

Sonraki yıllarda kazıyı Avusturya Bilimler Akademisi bünyesindeki Avusturya Arkeoloji Enstitüsü yürüttü; 2017'de kazı başkanı Martin Seyer'di. O yıl kazı izni çıkmadığı için çalışma masa başında kaldı ve Helenistik dönem kent gelişimine ilişkin FWF projesinin verileri işlendi. 2015'ten beri Köln Üniversitesi ile yürütülen jeoarkeolojik araştırmalarda, 2016 sonuna kadar Finike ovasında 21 sondaj yapıldı; en derini 12 metreye indi.

Buluntular ve müzeler

Perikle Heroonu'nun önemli parçaları, Ptolemaion'un heykel eserleri ve Gaius Caesar anıtının yüksek kabartması Antalya Müzesi'ne kazandırılmıştır. Tiyatro ve hamam çevresindeki alanda 6. yüzyılda bir zanaat mahallesi kurulmuştu: hayvan kemiği, tekstil ve cam ya da metal işleyen atölyelerin izleri arasında dokuma ağırlıkları, iğ parçaları ve kemik iğneler çıkmıştır.

Koruma durumu

Limyra, Türkiye'nin 2009'da UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne sunduğu Likya Uygarlığı Antik Kentleri serisinde yer alır; yani Dünya Mirası Listesi'nde değildir. Serideki kentler 2863 sayılı Kanun kapsamında 1. derece arkeolojik sit olarak korunur. Limyra, serinin Likya Birliği'nin Teke Yarımadası'ndaki kentleri arasında sayılır.