Olympos

Olympos, Antalya'nın güney kıyısında, Kumluca ilçesindeki Yazır Mahallesi sınırlarında ve Beydağları Sahil Milli Parkı içinde yer alan bir Likya kentidir. Adı yüksek dağ anlamına gelir; Kültür Portalı bu adı kentin yaklaşık 16 km kuzeyindeki bir Toros uzantısından aldığını yazar. Bakanlık sayfası ona sönmeyen ateşin kenti de der: bu ateş, Çıralı'daki Chimaera ya da Yanartaş denen doğal gaz alevleridir.

Kentin kalıntıları ormanın içinde, ağaç ve çalıların arasında kalmıştır ve çoğu Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerine aittir. Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne göre Olympos, Phaselis'ten sonra Antalya'nın güney sahillerinin ikinci önemli liman kentidir.

Konum ve ulaşım

Bakanlık adresi Yazır Mahallesi, Olympos Örenyeri Mevkii, Kumluca olarak verir; Kültür Portalı'nın kent sayfası ise kalıntıların Kemer ilçesinde olduğunu yazar. Pleiades kaydı yeri Olympus/Hadrianopolis adıyla kaydeder ve Barrington dizininde Deliktaş'ı anar. Güney Sepet Dağı ile kuzeydeki Omurga Dağı'nın kıyıya inen dik yamaçları arasında kalan kent derin bir vadidedir; ortasından geçen Olympos Çayı (Göksu/Akçay) onu kuzey ve güney diye ikiye ayırır. Kente, Antalya-Kumluca yolundan güneye inen iki ayrı sapaktan gidilebilir. Olympos'un doğusunda, sahilden yaklaşık 300 m içeride Çıralı yerleşimi vardır; ünlü kumsalı Caretta carettaların yumurtlama alanıdır.

Tarihçe

Kentin kesin kuruluş tarihi bilinmiyor; Kültür Portalı ve İl Müdürlüğü, adının M.Ö. 167-168 yıllarında basılan Likya Birliği sikkelerinde geçtiğini söyler. Bakanlığın İngilizce sayfası kentin M.Ö. 3. yüzyılda kurulduğunu yazar; Anadolu Üniversitesi tezi ise arkeolojik verilere göre ilk evresinin Hellenistik dönem olduğunu, kentin güneyindeki çokgen örgülü sur duvarlarının bunun kanıtı olduğunu belirtir. Olympos Likya Birliği'nde 23 oy hakkı olan kentten biridir ve Ksanthos, Patara, Pinara, Myra ve Tlos'la birlikte üç oy kullanırdı. M.Ö. 2. yüzyıldan 1. yüzyıla dek Olympos adına Birlik sikkeleri basıldı.

Tezde aktarıldığına göre M.Ö. 104-77 arasında Zeniketes'in bölgedeki egemenliği kenti Likya Birliği'nden koparmış, kent birlik sikkesi yerine buna benzeyen sözde birlik sikkeleri basmıştır. Bakanlığın İngilizce sayfası kentin korsanlar için sığınak olduğunu, korsan lider Zeniketes'in burayı üs yaptığını ve kentin korsanlar şehri diye anılmaya başladığını yazar; bu durum M.Ö. 78'e dek sürmüş, Servilius Isauricus (bakanlık ve Kültür Portalı) kenti ele geçirip Roma kenti haline getirmiştir. Tez Roma'nın M.Ö. 78'de komutan Publius Servilius Vatia'yı gönderdiğini ve bölgenin M.Ö. 77-76'da denetim altına alındığını yazar. Antalya İl Müdürlüğü ise Zeniketes'in üs olarak kullanımının M.Ö. 67'ye dek sürdüğünü, M.S. 43'teki kesin Roma egemenliğinin yeni ve parlak bir dönemin başlangıcı olduğunu belirtir.

Roma çağında Olympos yeniden Likya Birliği'nin ayrıcalıklı üyelerinden biri oldu; tez bunun nedenlerinden birini Hadrianus'un 129-131'deki Anadolu gezisine bağlar. Gordianus zamanında (238-244) kent adına otonom sikke basıldı. 2. yüzyıldan sonra Hristiyanlık Likya'da yayılırken Olympos erken dönemde bu yeni dinle karşılaştı: Methodios 3. yüzyılda kentin ilk piskoposu olarak anılır. Erken Bizans döneminde kentte güneyde beş, kuzeyde dört olmak üzere dokuz kilise saptanmıştır; 5-6. yüzyıllarda yoğun bir yapılaşma yaşanmıştır. 6. yüzyıl ortasındaki afet ve salgınlar, 7. yüzyıldaki Sasani istilaları ve Arap akınları kıyı kentlerini zorlamış; arkeolojik veriler Olympos'taki kentsel yaşamın 7. yüzyılın ikinci yarısında büyük ölçüde sona erdiğini gösterir. Kent 15. yüzyılda Osmanlı egemenliğine girse de yeniden yerleşim görülmez; 18.-20. yüzyıllarda Yörükler burayı kışlak olarak kullanmıştır.

Önemli kişiler ve olaylar

Kentin tarihinde korsan lider Zeniketes, Roma komutanı Servilius (Isauricus ya da Vatia), Hadrianus, piskopos Methodios ve Olympos'un kaptanı Eudomus öne çıkar. 3. yüzyılda Methodios'un Olympos piskoposu olduğu, Diocletianus döneminde Suriye'nin Halkis şehrinde şehit edildiği tezde anlatılır. Piskoposlar arasında Aristokritos (431 Ephesos Konsili), Anatolius (458) ve Ioannes (518 ve 520 Konstantinopolis toplantıları) ile Theophiletos ve Nikholaos gibi adlar konsil kayıtları ve kazı yazıtlarında geçer.

Öne çıkan yapılar

Nehir, köprü ve kent surları

Kalıntılar doğudan batıya hızla denize akan bir ırmağın ağzında ve iki yakasında yer alır. Eskiçağda şehri ikiye ayıran ırmak yatağı bir kanal içine alınmış, kıyıları rıhtım gibi kullanılmış, iki yaka da bir köprüyle birleştirilmiştir; bugün köprünün bir ayağı yerinde durur. Bakanlığın İngilizce sayfası akropol, koruyucu surlar, tiyatro, kanallaştırılmış nehir ve köprü kalıntılarından söz eder.

Tiyatro, akropol ve tapınak kapısı

Irmak ağzının yakınındaki küçük, sarp akropolün üzerinde geç çağlara ait yapı izleri görülür; Bakanlığa göre akropoldeki kalıntılar Ortaçağ'da kale biçimine sokulmuş surlara aittir. Güney yakadaki küçük tiyatronun temeli Helenistik, onarımları Romalıdır; yapı epey yıkık olup girişin ancak bir kanadı sağlam kalmıştır. Nehir ağzının yaklaşık 150 m batısındaki tapınak kapısı, İon düzenli küçük bir tapınağa ait olup kaide yazıtından M.S. 172-173 ile ilişkili bir kişi adına yapıldığı anlaşılır.

Bizans kiliseleri ve Episkopeion

İç duvarları yer yer freskolu Bizans kilisesi, Kültür Portalı'na göre alandaki en anıtsal kalıntıdır. Kuzey kentte Liman Caddesi ile Köprü Caddesi'nin kesiştiği yerdeki tapınak ve temenos alanı, Bizans çağında Episkopeion kompleksine dönüştürülmüştür. Kentin en büyük yapı topluluğu olan Episkopeion kilise, vaftizhane, rölik şapeli, peristylium, triclinium, idari birimler, mutfak ve piskopos konutundan oluşur; inşası 5. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenir ve kullanımı 7. yüzyıl ve sonrasında sona ermiştir.

Kaptan Eudomus'un Lahdi

Nehir ağzının hemen yanında, kayalığın oyuğundaki lahit Antalya Müzesi kazılarıyla gün ışığına çıkarılmıştır. Duygulu ithaf yazıtı kaptanın adını verir ve uzun kenarındaki kabartma gemisinin biçimini gösterir. Tez, 2. yüzyıla tarihlenen Eudomos lahdindeki yazıtın Olymposlu Eudomos'un varlıklı, ünlü bir kaptan olduğunu bildirdiğini aktarır.

Kazı çalışmaları

Anadolu Üniversitesi yüksek lisans tezi, Olympos'taki kazı çalışmalarını 1991-2019 yılları arasını kapsayan bir süreç olarak anar ve bu dönemde kazı deposuna giren 6.519 cam parçasını inceler. Kazı ekibi üyeleri Yelda Olcay Uçkan, Gökçen Kurtuluş Öztaşkın, Ömer Ergün Öncü ve Serra Evcim tezde Olympos'un Roma ve Bizans kent dokusuna dair yayınlarıyla anılır. Kazılardan çıkan cam buluntular kentin Erken Bizans dönemi cam sanatı hakkında bilgi verir. Kültür Portalı Antalya Müzesi'nin yürüttüğü kazıları da anar.

Mitoloji ve antik yazarlar

Yanartaş, Olympos'un birkaç km güneybatısındadır ve binlerce yıldır sönmeden yanan metan alevlerini barındırır. Efsaneye göre bu alevler, Bellerophontes'in yendiği ve yerin yedi kat dibine gömdüğü Khimaira'nın ateşidir; öykü ilk kez İlyada Destanı'nda anlatılır. Alevlerin yanında Roma döneminde kentin baş tanrısı olan Hephaistos adına bir tapınak yapılmış, Bizans döneminde tapınağın üzerine büyük bir bazilika inşa edilmiştir. Stadiasmus Patarensis'te (M.S. 43-45) Olympos adı geçmez, onun yerinde Korykos yazılıdır; bu yüzden kimi araştırmacılar bugünkü Olympos'un Hellenistik dönemde Korykos olduğunu, Olympos adının ise Musa Dağı'nın zirvesindeki yerleşime ait olabileceğini öne sürer. Tezde anılan başka bir görüş Korykos'un Çıralı kumsalında aranmasını önerir; tartışma sürmektedir.

UNESCO ve koruma

Olympos, Likya Uygarlığı Antik Kentleri (2009) başlığıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne önerilen kentler arasında anılır. Kültür Portalı kentin Beydağları Sahil Milli Parkı sınırlarında olduğunu yazar.

Ziyaret

Bakanlık sayfası Müzekart'ın T.C. vatandaşları için geçerli olduğunu belirtir. Olympos ve çevresi Likya Yolu'nun 7,5 km'lik bir etabını oluşturur; sayfa, hava karardıktan sonra Çıralı'daki Chimaera alevlerini izlemeyi önerir. Saatler ve ücretler için resmi sayfaya bakın.