Sagalassos

Sagalassos'a ulaşmak için Burdur-Antalya yolunun 14. kilometresinden ayrılıp yaklaşık 20 km yukarı tırmanmak gerekir; yol Torosların 1500-1700 m yüksekliğine çıkar. Burdur'un Ağlasun ilçesi sınırlarındaki bu yamaçta, Roma çağında Pisidia'nın en önemli kentlerinden biri yükseliyordu. Anıtsal yapılarının orijinal taşlarının büyük kısmı bulunabildiği için bugün Küçük Asya'nın en iyi korunmuş antik kentlerinden sayılır.

Kenti ünlü yapan şeyler arasında Roma çağından kalma çeşmeler, bir kütüphane ve agoralar, bir de antik dünyanın en uzun ömürlü seramik merkezlerinden biri olması vardır. Çalışmaları uzun süre Belçikalı bir ekip yürüttü; bugün proje Bilkent Üniversitesi çatısı altında sürüyor.

Konum ve arazi

Kent, Ağlasun'un üstündeki teraslı bir arazide kuruldu ve anıtsal merkez bu terasların düzenine uydurularak oluşturuldu. Aşağıdaki Ağlasun Vadisi'nde bugün de yerleşim vardır.

Tarihçe

Alandaki ilk yerleşim izleri günümüzden yaklaşık 12.000 yıl öncesine gider. Sagalassos adı yazılı kayıtlarda ilk kez Büyük İskender'in fetihleri anlatılırken görünür. Kent M.Ö. 189'a kadar Suriye merkezli Seleukos Krallığı'nın egemenliğinde kaldı, ardından Bergama Krallığı'nın denetimine girdi. Roma yönetimi başlamadan önce de bir meclis binası (Bouleuterion), Dor düzeninde bir tapınak ve anıtsal bir çeşmesi vardı. Roma döneminin başında buna Heroon, yani kahramanlaştırılmış bir kişi için yapılan anıtsal mezar eklendi.

Hadrianus döneminde (117-138) kent Pisidia'nın imparatorluk kültü merkezi olarak yeniden düzenlendi. Antoninler Çeşmesi, hamam, tiyatro, Neon Kütüphanesi, Macellum (kapalı çarşı) ve Antoninus Pius Tapınağı bu çağın yapıları arasında anılır. Zenginliğin önemli bir kaynağı Terra Sigillata türü seramikti; Akdeniz dünyasında aranan bu parlak kırmızı kaplar, Çanaklı Ovası'ndaki kil yatakları sayesinde Hellenistik dönemden Geç Antik Çağ'a dek üretildi. Burada yapılıp Doğu Akdeniz'e dağıtılan Sagalassos Kırmızı Astarlı Kapları, projenin en önemli buluşlarından biri sayılır.

Altıncı yüzyılda doğal afetler ve salgın kenti geriletti; yerleşimin kaydı M.S. 640 dolaylarına kadar sürer. Örgütlü yerleşim 13. yüzyılda sona erdi. Yerel halk ise aşağıdaki Ağlasun Vadisi'nde yaşamayı sürdürdü ve alanı hiçbir zaman gerçekten unutmadı. Fransız gezgin Paul Lucas, XIV. Louis adına çıktığı yolculukta kenti 1706'da ziyaret etti; bu ziyaret kentin keşfi olarak kabul edilir.

Öne çıkan yapılar

Neon Kütüphanesi, çeşmeler ve Heroon

Restorasyonu tamamlanan yapılar Heroon, Antoninler Çeşmesi, Helenistik Çeşme ve Neon Kütüphanesi'dir. Tiyatro, Kent Villası, Macellum, iki agora, Roma Hamamı, Sütunlu Cadde ve Apollon Klarios ile Antoninus Pius için yapılan tapınaklar ise ayaktadır.

Stadyum

Kentin batı kenarındaki stadyumda Apollon Klarios onuruna düzenlenen Klareia şenliğinin atletizm yarışları yapılırdı; imparator kültüyle ilişkili gladyatör oyunları ve av gösterileri de burada izlenirdi. Geç 4. ile 6. yüzyıllar arasında yapı beklenmedik bir dönüşüm geçirdi: içine iki anıtsal kilise kuruldu, biri transeptli, yani yan kolları olan bir bazilikaydı. Kiliselerde Antoninus Pius'un neokoros kutsal alanından (imparator kültüne ayrılmış tapınak alanı) ve Dionysos Tapınağı'ndan getirilen devşirme bloklar kullanıldı. Bu bloklar eski dinden yenisine geçişi yapının taşlarında bile gösterir.

Anıtsal bir giriş yolu, Traianus dönemine ait bir nymphaeum (süslü çeşme yapısı), stadyumun korunmuş oturma sıraları ve yardımcı yapılarla birlikte alan geniş bir dinî külliye oluşturuyordu. Ekip, burada yöresel bir aziz ya da şehit için bir hac merkezi doğmuş olabileceği hipotezini sınıyor.

Güneydoğu Caddesi ve kavşak

Aşağı Şehir'den Yukarı Agora'ya tırmanan Güneydoğu Caddesi'nin kuzey-güney caddesiyle kesiştiği anıtsal kavşağı bir Koç Üniversitesi ekibi araştırıyor. Yukarı Agora'ya Güneydoğu Kemeri'nden girilirdi; kemer Roma imparatoru Claudius'a (43-46) adanmıştır. M.S. 2. ya da 3. yüzyıl başında kuzey-güney caddesinin ucuna bir kapı yapısı eklendi. Yazıtı Sagalassos'u Pisidia'nın ilk kenti ve Romalıların müttefiki diye anar; üzeri Zeus, Hermes, Apollon ve Afrodit gibi tanrıların büstleriyle bezenmişti. 4. yüzyıldaki büyük onarımda kapı bir çeşmeye dönüştürüldü ve içine Men heykeli yerleştirildi.

Nekropoller

Kentin çevresinde güney, kuzey ve doğu nekropolleri yer alır. Güney Nekropol Alexander Tepesi'nin alt ve orta yamaçlarındadır. M.Ö. 1. yüzyıla giden dikdörtgen ostothekleri (ölü kemiklerinin konduğu küçük kutular) sayesinde en eskisi, kapladığı alanla da en genişidir. Doğu Nekropol tiyatronun doğusundadır ve lahit, arcosolium (kemerli mezar nişi) ile chamosorium gibi mezar tiplerini içerir. Kuzey Nekropol ise doğu-batı doğrultusunda uzanır ve kayalara oyulmuş arcosolia ile dikkat çeker. Sagalassos'ta Geç Hellenistik ve Roma dönemlerine ait 500'den fazla mezar kabı ve anıt mezar belgelendi.

Kazı çalışmaları

Paul Lucas'tan sonra 18. yüzyıldan itibaren başka Avrupalı gezginler de kenti ziyaret etti, ama bu ziyaretler seyrek kaldı. Sistemli proje, Belçikalı arkeolog Marc Waelkens'in başkanlığında 1990'da başladı. Bugün kazı yöneticisi Bilkent Üniversitesi'nden Peter Talloen; Murat Fırat ve Sevingül Bilgin Kopçuk yardımcı yöneticilerdir. Murat Fırat Süleyman Demirel Üniversitesi'ndendir. Disiplinlerarası çalışma kentsel gelişimi, anıtsal mimariyi, günlük yaşamı, zanaat üretimini, ticareti ve çevre peyzajını inceler; kazı, bilimsel analiz, koruma ve 3B belgeleme gibi sayısal yöntemlerle birleşir.

Güncel projeler arasında stadyumdaki geç antik kilise külliyesi, Güneydoğu Caddesi kavşağı, Hellenistik kent altyapısını hedefleyen 2026-2029 sondajları ve seramik analizleri, Kopenhag merkezli bir ekibin Roma tarihi çalışması ve Ağlasun mezarlarından seçilen parçalarla oluşturulan Mezarlık Bahçesi projesi bulunur.

Buluntular ve koruma

Çıkan eserler her kazı sezonunun sonunda Burdur Arkeoloji Müzesi'ne teslim edilir. En seçkin parçalar ve heykeller müzede sergilenir, geri kalanı uluslararası standartlarda depolanır.

Kent, en az bin yıllık seramik üretimiyle antik çağın en uzun ömürlü seramik merkezi olarak görüldüğünden UNESCO Dünya Miras Listesi'ne önerilmektedir.

Ziyaret

Ören yeri Ağlasun'dadır. Müzekart yalnızca T.C. vatandaşları için geçerlidir, sesli rehber hizmeti sunulur. Güncel saat ve ücretler için resmi müze sayfasına bakın.